Canvas CuriosaLa Tour BelgeEen houten toren van 300 meter in Brussel
Sinds 1889 heeft Parijs zijn Eiffeltoren, een ijzeren gevaarte van 300 meter hoog. Maar wist je dat er ook een plan bestond om rond diezelfde tijd in Brussel een houten toren te bouwen, die de concurrent moest worden van de Eiffeltoren? De Tour Belge van architect François Hennebique.
Canvas Curiosa vertelt het verhaal van dit Brusselse megalomane project, dat - uiteraard - nooit is gerealiseerd.
Met dank aan CIVA Brussel
- Tekening van de Tour Belge, 1887 (CIVA Collections, Brussel)
De Eiffeltoren in ParijsHet Franse voorbeeld
In 1889 vierden de Fransen de honderdste verjaardag van de Franse Revolutie. Om die herdenking luister bij te zetten besloot men een wereldtentoonstelling te organiseren in Parijs. En als belangrijkste gebouw werd toen de Eiffeltoren opgetrokken, een enorme constructie van smeedijzer met een duizelingwekkende hoogte van 300 meter (312 meter mét vlaggenmast, nu 330 mét antenne). Het was toen het allerhoogste gebouw ter wereld.
De toren draagt de naam van zijn ontwerper, Gustave Eiffel. Eigenlijk was Eiffel niet de échte ontwerper. Het eerste idee dateerde al van 1884 en kwam uit het brein van twee van zijn medewerkers, Emile Nouguier en Maurice Koechlin, allebei bouwkundige ingenieurs in dienst van Eiffel. Voor de artistieke uitwerking was Stephen Sauvestre, een architect, verantwoordelijk. Eiffel nam het ontwerp van zijn medewerkers over en diende het in bij de architectuurwedstrijd, die de bouw van de toren voorafging. Hij won en begon met zijn bedrijf in 1887 aan de bouw. De toren was voltooid in 1889, net voor de opening van de Wereldtentoonstelling.
Hoewel in den beginne fel gecontesteerd, werd de Eiffeltoren al gauw het meest opvallende icoon van Parijs. Vandaag kan niemand zich nog een beeld van Parijs voorstellen zonder het slanke profiel van de Eiffeltoren erbij.
- Affiche van Exposition Universelle de Paris, 1889 (Landesbibliothek, Darmstadt)
Watkin's Tower in LondenEen Engelse navolger
Zodra het ontwerp van de Eiffeltoren bekend werd, groeide in andere steden in Europa de jaloezie omwille van die Franse 'grandeur'. Her en der smeedde men plannen om de Franse toren te overtreffen.
In Londen bijvoorbeeld lanceerde het Britse parlementslid Edward Watkin het idee om een hogere toren te bouwen, onder het motto: "Anything Paris can do, London can do bigger!"
In 1890 werd een wedstrijd uitgeschreven met als ultieme doel een toren te bouwen van 358 meter in Wembley Park. 68 ontwerpen werden ingediend. Het plan van het Londense architectenbureau Stewart, MacLaren and Dunn, een variant op het Franse voorbeeld van Eiffel, werd uitgekozen. De bouw, onder toezicht van architect Benjamin Baker, begon in 1891, maar werd drie jaar later stopgezet bij gebrek aan fondsen. De toren, die Watkin's Tower of Wembley Tower werd genoemd, had dan nog maar een hoogte bereikt van amper 47 meter. Tussen 1904 en 1907 werd de onvoltooide constructie afgebroken. Nu staat op die plek het befaamde Wembleystadion.
- Watkin's Tower, deels gebouwd, ca. 1900 (Wembley Park, Londen)
Het Grand Concours van Brussel De expo van 1888
Brussel kon natuurlijk niet achterblijven. Ook in de Belgische hoofdstad, altijd al het kleine broertje van Parijs geweest, rijpte het plan om een grote toren op te trekken als antwoord op de Franse Eiffeltoren.
Een mooie gelegenheid was de Wereldtentoonstelling van 1888 in Brussel, een jaar voor die van Parijs, waar de Eiffeltoren zou pronken. Het ontwerp van Eiffel was intussen gekend en dus wou men in Brussel beter doen, met een jaar voorsprong bovendien. Die Brusselse wereldtentoonstelling van 1888 was géén wereldwijde universele expositie, zoals die van Parijs een jaar later. Er nam maar een twintigtal landen aan deel. In datzelfde jaar liepen er trouwens ook wereldtentoonstellingen in Glasgow, Barcelona en Melbourne. Vandaar wellicht de beperkte belangstelling voor de Brusselse expo.
Het Brusselse evenement, officieel Grand Concours International des Sciences et de l'Industrie, vond plaats in de grote machinehal van het Jubelpark, waar nu Autoworld en de vliegtuighal van het Legermuseum is gevestigd. Toen vormden die twee hallen nog één grote doorlopende machinegalerij.
- Jubelpark, met achter de (voorlopige) triomfboog de grote machinehal, foto 1897 (CIVA Collections, Brussel)
De houten toren van Hennebique
De houten toren van Hennebique
Hennebique was een pionier in het gebruik van gewapend beton. Zijn studiebureau, dat eerst in Brussel, daarna in Parijs was gevestigd, zou uitgroeien tot een wereldwijd betonbedrijf, waardoor het Hennebique-systeem een van de meest toegepaste vormen van gewapend beton werd. In architectuurtijdschriften van zijn tijd werd hij ‘le père du béton armé’ genoemd.
Op zeldzaam bewaarde tekeningen van de Tour Belge zien we een bizarre constructie, een soort kathedraalspits met op verschillende etages houten gevels in traditionele vakwerkbouw. Beneden waren tentoonstellingszalen. De tweede verdieping zou een hotel omvatten. Verder waren er een café-restaurant en een kursaal gepland. In de top zou een observatorium komen, bereikbaar met liften. Een deel van de structuur zou uit gewapend beton bestaan.
- Prent van de Tour Belge, 1887 (CIVA Collections, Brussel)
De Belgische toren
François Hennebique toonde zich zelfverzekerd toen hij het ontwerp voorstelde in 1887. Hij stelde dat zijn toren in minder dan vijftien maanden kon gerealiseerd worden, waarmee hij 'de pion van Eiffel' zou verslaan.
"Wij zullen de voldoening hebben als eersten het constructieprobleem praktisch en economisch te hebben opgelost."
Of deze toren ook in werkelijkheid kon gebouwd worden, is nog maar de vraag. Mogelijk wou Hennebique alleen maar in de aandacht komen van het publiek en was de realisatie van zijn ontwerp bijzaak. Wie zou het trouwens gefinancierd hebben?
Dat de toren van Hennebique er uiteindelijk nooit is gekomen heeft mogelijk ook te maken met de materiaalkeuze. Hout werd gebruikt in de traditionele bouwkunst en was niet bepaald een 'modern' materiaal, dit in tegenstelling tot ijzer, staal en beton. Wereldtentoonstellingen waren bij uitstek evenementen waar landen wilden uitpakken met innovatieve technologieën. Een houten toren, weliswaar met een betonnen structuur, was géén teken van vooruitgang, eerder een bevestiging van traditionele, zeg maar ouderwetse technieken.
- Ontwerptekening van de Tour Belge, 1887 (CIVA Collections, Brussel).
Canvas CuriosaZin in meer Canvas Curiosa?Scroll door de voorbije afleveringen
De groene steen van Koksijde
In Koksijde stond vroeger een enorme cisterciënzersabdij Onze-Lieve-Vrouw Ten Duinen. Vandaag blijven enkel maar wat muurresten over.
Een archeoloog deed een opmerkelijke vondst: een eeuwenoude, geheimzinnige groene steen van vreemde origine.
De hete zomer van 1540
Het is deze zomer al flink heet geweest. Maar de zomer van 1540, die was pas écht heet.
Kronieken vertellen dat heel Europa maandenlang zuchtte onder hitte en droogte.
Canvas Curiosa duikt in die zweterige zomer van 1540, dat bekend staat als het Grote Zonnejaar.
Tomorrowland avant la lettre, anno 1749
Stel je even voor: somptueuze decors, meeslepende muziek en een feestelijk vuurwerk voor een enthousiast publiek. De finale van Tomorrowland?
Neen, hoor, dit is de Londense première van ‘Music for the Royal Fireworks’ in het jaar 1749, gecomponeerd door Händel.
Het Koninklijk Paleis van Brussel
Op onze nationale feestdag van 21 juli passeert het militaire defilé voorbij het Koninklijk Paleis van Brussel. Een iconisch gebouw.
Vandaag kennen we het Paleizenplein met de ietwat pompeuze frontgevel, maar vroeger zag deze plek er helemaal anders uit.
Het verhaal achter de Guldensporenslag
Op 11 juli viert Vlaanderen de feestdag van de Vlaamse gemeenschap. Wat valt er te herdenken?
Tuurlijk, de Guldensporenslag van 1302, maar waarom is die veldslag zo belangrijk dat we er meer dan zeven eeuwen later nog naar teruggrijpen? We duiken de geschiedenis in.
De meridianen van Quetelet
Op verschillende plaatsen in België zijn geheimzinnige lijnen en punten te zien: een koperen strip in een kerkvloer, lijnen van kasseien op een marktplein, bronzen klinknagels in een straat...
Ontdek hier het hoe en waarom van de middaglijnen van Quetelet.
Hoe kwam Alfred Loewenstein aan zijn einde?
In 1928 was de Belgische miljonair Alfred Loewenstein een van de rijkste mensen ter wereld. Hij overleed op dramatische wijze: hij viel uit zijn privévliegtuig boven de Noordzee. Per ongeluk!
Tenminste, zo luidt de officiële versie...
De Paganini van Halle
In zijn tijd werd hij geroemd als de Paganini van de cello. We hebben het over François Servais, geboren als een eenvoudige schoenlappers- zoon in 1807 te Halle.
Naar aanleiding van de Koningin Elisabethwedstrijd die aan de cello is gewijd, zoomen we even in op deze opmerkelijke muzikant.
Wou Leopold II Nederland aanvallen?
In 1854 beraamt de jonge Belgische kroonprins Leopold - de latere koning Leopold II - geheime plannen om Nederland binnen te vallen.
Het ultieme doel is het regime aldaar omver te werpen en de zuidelijke provincies in te lijven bij België. Een idée folle of bittere ernst?
De Ishango-beentjes
In het Museum voor Natuurwetenschappen in Brussel bewaart men de Ishango-beentjes, gevonden in Congo. Ze zijn ruim 22.000 jaar oud en zouden de oudste getuigenissen zijn van wiskundig denken van de mensheid.
Is de wiskunde uitgevonden in prehistorisch Congo?
De zwarte lijfwacht van keizer Karel V
Wist je dat keizer Karel V in zijn hofhouding een zwarte soldaat had, die hem vergezelde als lijfwacht? Of als curiositeit?
Wij richten onze blik op een opmerkelijk schilderij: het unieke portret van de zwarte Afrikaan.
Een keizerlijk Canvas Curiosa-verhaal uit de 16e eeuw…
Spraken Adam en Eva Antwerps?
In de 16e eeuw stelde de humanist Johannes Goropius Becanus dat het Antwerps-Brabants rechtstreeks afstamde van de oertaal van de mensheid.
Lag het aards paradijs dan aan de Schelde?
Alle Sinjoren zijn daarvan overtuigd. Nu Canvas Curiosa nog...
Is de animatiefilm een Belgische uitvinding?
Wist je dat het de Belgische wetenschapper Joseph Plateau was die aan de oorsprong ligt van de animatiefilm en bij uitbreiding van de film tout court?
En wat heeft zijn uitvinding uit 1832 in hemelsnaam te maken met het Madouplein in Brussel?
De Romeinse groet, een fascistische verzinsel?
We kennen het allemaal als een omstreden gebaar: de fascistische Romeinse groet, vaak de Hitlergroet genoemd.
Wist je dat die erg lijkt op de vroegere Olympische groet? Vanwaar komt die? Is het inderdaad een oude Romeinse groet, zoals de Italiaanse fascisten beweren?
Romeinse keizer uit de lage landen
Wie spreekt over de Romeinse keizers, denkt aan Rome als machtscentrum van het Romeinse imperium. Maar wist je dat heel wat keizers niet afkomstig waren van Rome?
Een van hen, Marcus Aurelius Carausius, was een Menapiër uit het huidige West-Vlaanderen.
Sekswerker: het oudste beroep ter wereld?
Er wordt weleens smalend gezegd dat prostitutie het oudste beroep ter wereld is. Waar ligt de oorsprong van dit toch wel eigenaardige beroep?
Van de Sumeriërs over de oude Grieken via de middeleeuwse 'stoven' tot bij Toulouse-Lautrec... de geschiedenis van sekswerk.
Jaqcues Le Maire, de ontdekker van Tonga
De eilandenstaat Tonga kwam onlangs in de media door de vulkaanuitbarsting die daar plaatsvond.
Wist je dat deze eilanden in 1616 'ontdekt' werden door een ontdekkingsreiziger, afkomstig uit onze streken? Hij zette als eerste Europeaan voet op Tonga.
De Brusselse avonturen van Charlotte Brontë
De Engelse zusters Brontë zijn beroemd voor hun romans, die tot de wereldliteratuur behoren.
Wist je dat Charlotte en Emily in 1842 geruime tijd in een Brussels pensionaat verbleven? Charlotte werd verliefd op haar leraar en deed hier inspiratie op voor haar latere romans.
De paus uit de Nederlanden
Op 9 januari 1522 - 500 jaar geleden - werd Adriaan Boeyens uit Utrecht tot paus verkozen. Adrianus VI is de enige paus uit onze streken.
Wie was deze man? Hoe kwam hij als zoon van een eenvoudige timmerman op de pauselijke troon? En hoe verklaart men zijn plotse dood?
Het ware verhaal van de Schone en het Beest
Wie kent niet het sprookje van de Schone en het Beest, over een monsterlijk wezen dat verliefd wordt op een mooie jonge vrouw.
Het verhaal is gebaseerd op het leven van Petrus Gonsalvus, de weerwolfman uit Tenerife. Hij leidde een uitzonderlijk leven.
Het kommetje van Sint-Franciscus
Franciscus van Assisi bezat tijdens zijn leven drink- en eetkommetjes, die na zijn dood door zijn volgelingen als relieken werden bewaard.
Wist je dat twee van die kommetjes zijn overgebleven in Sint-Truiden en Herentals?
Maar zijn ze écht uit de 13de eeuw, de tijd van Franciscus?
Het verdwenen ministaatje
Ruim 200 jaar geleden ontstond een ministaatje. Het heeft net iets meer dan een eeuw bestaan. En wat meer is, nu ligt het in België.
Tussen Luik, Maastricht en Aken was ooit een uniek vierlandenpunt, want daar lag het ministaatje Neutraal Moresnet.
De vergeten vliegtuigramp van 1973
Op 22 december 1973 crashte een Caravelle van Sobelair tegen de bergen nabij Tanger, Marokko. 106 inzittenden, Sabenabemanning incluis, kwamen om. De grootste catastrofe uit de Belgische luchtvaartgeschiedenis.
En toch lijkt deze ramp vergeten.
Het verdwenen panorama
De Grote Moskee van Brussel is nu een niet echt fraai complex in het Jubelpark. Wist je dat dit gebouw er oorspronkelijk helemaal anders uitzag en dat het een expositieruimte was voor een panoramaschilderij van meer dan 100 meter lang?
Waar is dit schilderij nu naartoe?
De laatste gesneuvelde van WOI
Op 11 november 1918 werd in een treinwagon in Noord-Frankrijk de wapenstilstand ondertekend. Op die laatste oorlogsdag sneuvelden nog heel wat soldaten aan beide kanten van het front.
Wie was de allerlaatste soldaat die sneuvelde in de Groote Oorlog van 14-18?
Profeet Mohammed vertrapt?
Enkele jaren geleden veroorzaakte een foto van een Belgische preekstoel een rel in Turkije. Reden: in de kerk van Dendermonde staat een engel die een gebaarde man vertrappelt.
Volgens de Turkse media stelde dit de profeet Mohammed voor.
De huik, de Hollandse boerka
Vandaag kijken we met verontwaardiging naar Afghanistan, waar onder de taliban de boerka opnieuw zijn opgang maakt in het straatbeeld.
Wist je dat vanaf de late middeleeuwen in onze streken een gelijkaardige mantel werd gedragen? De huik.
La Tour Belge
De Eiffeltoren in Parijs
Watkin's Tower in Londen
Het Grand Concours van Brussel
De houten toren van Hennebique
De Belgische toren
Zin in meer Canvas Curiosa?