Canvas CuriosaTomorrowland avant la lettre, anno 1749
Stel je even voor: een somptueus decor met speciaal voor de gelegenheid opgetrokken paviljoenen, meeslepende muziek en als orgelpunt een feestelijk vuurwerkspektakel dat zijn weerga niet kent. En dat alles voor de ogen van duizenden enthousiaste toeschouwers in een weids park. De finale-avond van het festival Tomorrowland in Boom?
Neen, hoor, dit is de Londense première van Music for the Royal Fireworks in het jaar 1749, gecomponeerd door Händel in een scenografie van Servandoni.
Servandoni was een Frans-Italiaans kunstenaar, schilder, architect en scenograaf die kan beschouwd worden als de voorloper van de decor- en podiumbouwers van de hedendaagse festivals. Zijn bijdrage voor de première van Händels Royal Fireworks is legendarisch, om meerdere redenen...
Beleef die memorabele avond in 1749 en ontdek het boeiende levensverhaal van Servandoni, die ook geruime tijd in ons land verbleef.
- Uitvoering van Royal Fireworks, 1749 (oude prent)
- Op de achtergrond hoor je La Réjouissance (Music for the Royal Fireworks, HWV 351) van Händel door The London Symphony Orchestra o.l.v. sir Charles Mackerras
Servan... wie?
Vandaag is Servandoni een nobele onbekende, maar in zijn tijd - de 18e eeuw - was hij een graag gezien artiest aan koninklijke hoven en adellijke verblijven. Een korte levensschets.
Giovanni Niccolo Servandoni ziet het levenslicht in 1695 in Firenze. Zijn vader was een eenvoudige koetsier uit de Franse stad Lyon. Ondanks zijn bescheiden afkomst kan de jonge Giovanni zich artistiek ontwikkelen. De stad Firenze kent uiteraard een lange, rijke culturele traditie en de toenmalige vorst Ferdinand de Medici is een groot liefhebber van muziek en theater. Scarlatti en Händel schrijven opera's in zijn opdracht en Vivaldi draagt concerto's op aan de grootvorst.
Na een opleiding in Rome trekt Servandoni naar Parijs en Londen, waar hij aan de kost tracht te komen als schilder en architect. In 1724 kan hij in Parijs aan de slag als decorateur in de koninklijke opera van het Palais des Tuileries. Enkele jaren later wordt hij zelfs benoemd tot 'Premier Peintre-décorateur et Directeur des machines'. In die functie is hij verantwoordelijk voor de operadecors van de bekendste Franse barokcomponisten, zoals Lully.
- Giovanni Niccolo Servandoni, zelfportret met schets van de Saint-Sulpice (Kasteel van Versailles)
Saint-Sulpice
Servandoni wordt ook gevraagd om interieurs op te smukken. Zo creëert hij in de balzaal van het kasteel van Condé-en-Brie een trompe-l'oeildecor met beschilderde doeken. Naast het schilderen en ontwerpen van decors gaat hij ook de scenografie van operavoorstellingen en festiviteiten voor zijn rekening nemen. Denk daarbij aan vuurwerk en muziek vanop tijdelijke architecturale constructies, soms drijvend op de Seine. Diderot roemt Servandoni als een 'grand machiniste, grand architect, bon peintre et sublime décorateur'.
Het is een kleine stap van decorbouw naar échte architectuur en Servandoni zal dan ook heel wat bouwwerken ontwerpen. Zijn meesterwerk en tevens zijn bekendste creatie is zeker de monumentale voorgevel van de Saint-Sulpice in Parijs, bij filmliefhebbers bekend van The Da Vinci Code. Zijn eerste neoklassiek ontwerp dateert van 1732, maar het zal jaren aanslepen eer de kerk uiteindelijk voltooid wordt.
De bouwwerf van Saint-Sulpice valt tijdelijk stil wegens geldgebrek en Servandoni verlaat Parijs. Via Madrid en Lissabon reist hij naar Londen, waar hij weer als scenograaf-decorateur aan het werk gaat, onder andere voor theaterproducties in Covent Garden.
- Saint-Sulpice, Parijs
Explosieve muziek
Het is in Londen dat Servandoni zijn meest memorabele, hoewel niet meest succesvolle scenografische ontwerp zal realiseren. Op 27 april 1749 zou in Green Park een feestelijk spektakel plaatsvinden naar aanleiding van de Vrede van Aken. Servandoni had een neoklassiek paviljoen laten bouwen in het park waar het orkest de première zou spelen van Music for the Royal Fireworks van Georg Friedrich Händel. Servandoni staat ook in voor het vuurwerk en wordt hiervoor bijgestaan door een team van vier Italiaanse vuurwerk- en operaspecialisten en twee Engelse opzichters.
De generale muziekrepetitie, enkele dagen voordien, had al duizenden Londenaars op de been gebracht met urenlange files van koetsen en paarden op de smalle London Bridge tot gevolg.
Het klank- en lichtspel op de première wordt niet het verhoopte succes. Er is voorzien dat 101 kanonschoten worden afgevuurd als gelijktijdig startsignaal voor de vuurwerkmakers én het orkest, maar er loopt iets fout, waardoor de muziek sneller inzet dan het vuurwerk. Van een gecoördineerd samenspel tussen muziek en vuurwerk komt niets in huis. Bovendien had het de hele dag fel geregend. Het terrein is daardoor herschapen in een modderpoel.
Tot overmaat van ramp vat een deel van het decor vuur en wordt verteerd door de vlammen. Toeschouwers raken gewond door in het rond vliegende vuurwerkpijlen, een soldaat wordt blind, een ander verliest een hand en er vallen twee dodelijke slachtoffers. Servandoni krijgt het aan de stok met een van zijn Engelse 'controllers'. Hij moet uiteindelijk zelfs de nacht in de cel doorbrengen.
Enkele weken later komt er gelukkig een herkansing, wanneer de Fireworks een tweede maal worden uitgevoerd, nu aan Whitehall op de oever van de Thames. Deze keer brandt het decor niet af en zijn er geen doden te betreuren.
- Decor van Servandoni voor de Royal Fireworks in Green Park (1749), de prent toont de toestand vóór de rampzalige première.
Bij zijn 'neef' in Brussel
Halfweg de 18e eeuw is Servandoni weer werkzaam in Parijs aan de Saint-Sulpice, die nog steeds niet klaar is. Hij ontwerpt een ruim plein met harmoniërende gebouwen voor de kerk. Er zal slechts één pand gebouwd worden, waarin hij voor zichzelf een appartement inricht.
In 1759 verlaat hij de Franse hoofdstad. Nu komt hij in Brussel terecht. Daar hoopt hij bij de adel van de Oostenrijkse Nederlanden voldoende opdrachten te vinden. Het feit dat een 'neef' van hem - in werkelijkheid zijn zoon Jean-Nicholas Servandoni d'Hannetaire - directeur is van de Muntschouwburg, zal hier zeker meegespeeld hebben. Zijn 'neef' introduceert hem in de hogere kringen.
Een van de opdrachten die hij in de wacht sleept, is de verbouwing van het Paleis van Arenberg, het huidige Egmontpaleis in Brussel.
Kasteel van Hingene
In 1761 krijgt Servandoni een belangrijk contract: hertog Charles d'Ursel vraagt hem het Kasteel van Hingene grondig onder handen te nemen. Het bestaande gebouw en bijhorende landgoed waren gedemodeerd en d'Ursel wil een neoklassieke make-over.
Servandoni ontwerpt een nieuwe voorgevel, richt de hal in en tekent een cour d'honneur en een statige toegang. Ook het park dient heraangelegd. Hoewel niet alle voorstellen van Servandoni worden uitgevoerd, bepalen zijn ingrepen tot op de dag van vandaag het uitzicht van het kasteel en domein van Hingene.
- Kasteel d'Ursel, Hingene
Zijn erfenis
Na zijn opdracht in Hingene verhuist Servandoni in 1762 voor de zoveelste maal. Zijn reizen door Europa zijn niet alleen ingegeven door een drang naar avontuur en geluk; in feite is hij ook telkens op de vlucht voor opdringerige schuldeisers. Hij ruilt Brussel voor Parijs en denkt daar opnieuw opdrachten te krijgen, profiterend van zijn vroegere bekendheid als scenograaf en architect. Hij mag nog enkele kleinere scenografieën realiseren, maar grote faam, laat staan rijkdom, vergaart hij niet meer.
Op 19 januari 1766 overlijdt hij, berooid en vergeten, in zijn appartement aan de Place Saint-Sulpice in de schaduw van zijn geliefde bouwwerk, de kerk van Saint-Sulpice.
Bigamie
Behalve deze merkwaardige kerk liet hij ook een talrijk nageslacht na. Hij was immers een bigamist: illegaal met twee vrouwen tegelijk getrouwd. Hij had bij allebei een gezin, eentje in Frankrijk en een ander in Engeland.
Twee van zijn kleindochters Eugénie en Angélique d'Hannetaire, dochters van de eerder vermelde Brusselse theaterdirecteur, zouden faam vergaren als actrice. Ze waren allebei gezelschapsdames (sic) van dezelfde man Charles-Joseph Prince de Ligne, een notoir rokkenjager.
- Portretbuste van Angélique d'Hannetaire (KMSK Brussel)
Canvas CuriosaZin in meer Canvas Curiosa?Scroll door de voorbije afleveringen
Het Koninklijk Paleis van Brussel
Op onze nationale feestdag van 21 juli passeert het militaire defilé voorbij het Koninklijk Paleis van Brussel. Een iconisch gebouw.
Vandaag kennen we het Paleizenplein met de ietwat pompeuze frontgevel, maar vroeger zag deze plek er helemaal anders uit.
Het verhaal achter de Guldensporenslag
Op 11 juli viert Vlaanderen de feestdag van de Vlaamse gemeenschap. Wat valt er te herdenken?
Tuurlijk, de Guldensporenslag van 1302, maar waarom is die veldslag zo belangrijk dat we er meer dan zeven eeuwen later nog naar teruggrijpen? We duiken de geschiedenis in.
De meridianen van Quetelet
Op verschillende plaatsen in België zijn geheimzinnige lijnen en punten te zien: een koperen strip in een kerkvloer, lijnen van kasseien op een marktplein, bronzen klinknagels in een straat...
Ontdek hier het hoe en waarom van de middaglijnen van Quetelet.
Hoe kwam Alfred Loewenstein aan zijn einde?
In 1928 was de Belgische miljonair Alfred Loewenstein een van de rijkste mensen ter wereld. Hij overleed op dramatische wijze: hij viel uit zijn privévliegtuig boven de Noordzee. Per ongeluk!
Tenminste, zo luidt de officiële versie...
De Paganini van Halle
In zijn tijd werd hij geroemd als de Paganini van de cello. We hebben het over François Servais, geboren als een eenvoudige schoenlappers- zoon in 1807 te Halle.
Naar aanleiding van de Koningin Elisabethwedstrijd die aan de cello is gewijd, zoomen we even in op deze opmerkelijke muzikant.
Wou Leopold II Nederland aanvallen?
In 1854 beraamt de jonge Belgische kroonprins Leopold - de latere koning Leopold II - geheime plannen om Nederland binnen te vallen.
Het ultieme doel is het regime aldaar omver te werpen en de zuidelijke provincies in te lijven bij België. Een idée folle of bittere ernst?
De Ishango-beentjes
In het Museum voor Natuurwetenschappen in Brussel bewaart men de Ishango-beentjes, gevonden in Congo. Ze zijn ruim 22.000 jaar oud en zouden de oudste getuigenissen zijn van wiskundig denken van de mensheid.
Is de wiskunde uitgevonden in prehistorisch Congo?
De zwarte lijfwacht van keizer Karel V
Wist je dat keizer Karel V in zijn hofhouding een zwarte soldaat had, die hem vergezelde als lijfwacht? Of als curiositeit?
Wij richten onze blik op een opmerkelijk schilderij: het unieke portret van de zwarte Afrikaan.
Een keizerlijk Canvas Curiosa-verhaal uit de 16e eeuw…
Spraken Adam en Eva Antwerps?
In de 16e eeuw stelde de humanist Johannes Goropius Becanus dat het Antwerps-Brabants rechtstreeks afstamde van de oertaal van de mensheid.
Lag het aards paradijs dan aan de Schelde?
Alle Sinjoren zijn daarvan overtuigd. Nu Canvas Curiosa nog...
Is de animatiefilm een Belgische uitvinding?
Wist je dat het de Belgische wetenschapper Joseph Plateau was die aan de oorsprong ligt van de animatiefilm en bij uitbreiding van de film tout court?
En wat heeft zijn uitvinding uit 1832 in hemelsnaam te maken met het Madouplein in Brussel?
De Romeinse groet, een fascistische verzinsel?
We kennen het allemaal als een omstreden gebaar: de fascistische Romeinse groet, vaak de Hitlergroet genoemd.
Wist je dat die erg lijkt op de vroegere Olympische groet? Vanwaar komt die? Is het inderdaad een oude Romeinse groet, zoals de Italiaanse fascisten beweren?
Romeinse keizer uit de lage landen
Wie spreekt over de Romeinse keizers, denkt aan Rome als machtscentrum van het Romeinse imperium. Maar wist je dat heel wat keizers niet afkomstig waren van Rome?
Een van hen, Marcus Aurelius Carausius, was een Menapiër uit het huidige West-Vlaanderen.
Sekswerker: het oudste beroep ter wereld?
Er wordt weleens smalend gezegd dat prostitutie het oudste beroep ter wereld is. Waar ligt de oorsprong van dit toch wel eigenaardige beroep?
Van de Sumeriërs over de oude Grieken via de middeleeuwse 'stoven' tot bij Toulouse-Lautrec... de geschiedenis van sekswerk.
Jaqcues Le Maire, de ontdekker van Tonga
De eilandenstaat Tonga kwam onlangs in de media door de vulkaanuitbarsting die daar plaatsvond.
Wist je dat deze eilanden in 1616 'ontdekt' werden door een ontdekkingsreiziger, afkomstig uit onze streken? Hij zette als eerste Europeaan voet op Tonga.
De Brusselse avonturen van Charlotte Brontë
De Engelse zusters Brontë zijn beroemd voor hun romans, die tot de wereldliteratuur behoren.
Wist je dat Charlotte en Emily in 1842 geruime tijd in een Brussels pensionaat verbleven? Charlotte werd verliefd op haar leraar en deed hier inspiratie op voor haar latere romans.
De paus uit de Nederlanden
Op 9 januari 1522 - 500 jaar geleden - werd Adriaan Boeyens uit Utrecht tot paus verkozen. Adrianus VI is de enige paus uit onze streken.
Wie was deze man? Hoe kwam hij als zoon van een eenvoudige timmerman op de pauselijke troon? En hoe verklaart men zijn plotse dood?
Het ware verhaal van de Schone en het Beest
Wie kent niet het sprookje van de Schone en het Beest, over een monsterlijk wezen dat verliefd wordt op een mooie jonge vrouw.
Het verhaal is gebaseerd op het leven van Petrus Gonsalvus, de weerwolfman uit Tenerife. Hij leidde een uitzonderlijk leven.
Het kommetje van Sint-Franciscus
Franciscus van Assisi bezat tijdens zijn leven drink- en eetkommetjes, die na zijn dood door zijn volgelingen als relieken werden bewaard.
Wist je dat twee van die kommetjes zijn overgebleven in Sint-Truiden en Herentals?
Maar zijn ze écht uit de 13de eeuw, de tijd van Franciscus?
Het verdwenen ministaatje
Ruim 200 jaar geleden ontstond een ministaatje. Het heeft net iets meer dan een eeuw bestaan. En wat meer is, nu ligt het in België.
Tussen Luik, Maastricht en Aken was ooit een uniek vierlandenpunt, want daar lag het ministaatje Neutraal Moresnet.
De vergeten vliegtuigramp van 1973
Op 22 december 1973 crashte een Caravelle van Sobelair tegen de bergen nabij Tanger, Marokko. 106 inzittenden, Sabenabemanning incluis, kwamen om. De grootste catastrofe uit de Belgische luchtvaartgeschiedenis.
En toch lijkt deze ramp vergeten.
Het verdwenen panorama
De Grote Moskee van Brussel is nu een niet echt fraai complex in het Jubelpark. Wist je dat dit gebouw er oorspronkelijk helemaal anders uitzag en dat het een expositieruimte was voor een panoramaschilderij van meer dan 100 meter lang?
Waar is dit schilderij nu naartoe?
De laatste gesneuvelde van WOI
Op 11 november 1918 werd in een treinwagon in Noord-Frankrijk de wapenstilstand ondertekend. Op die laatste oorlogsdag sneuvelden nog heel wat soldaten aan beide kanten van het front.
Wie was de allerlaatste soldaat die sneuvelde in de Groote Oorlog van 14-18?
Profeet Mohammed vertrapt?
Enkele jaren geleden veroorzaakte een foto van een Belgische preekstoel een rel in Turkije. Reden: in de kerk van Dendermonde staat een engel die een gebaarde man vertrappelt.
Volgens de Turkse media stelde dit de profeet Mohammed voor.
De huik, de Hollandse boerka
Vandaag kijken we met verontwaardiging naar Afghanistan, waar onder de taliban de boerka opnieuw zijn opgang maakt in het straatbeeld.
Wist je dat vanaf de late middeleeuwen in onze streken een gelijkaardige mantel werd gedragen? De huik.
Tomorrowland avant la lettre, anno 1749
Servan... wie?
Saint-Sulpice
Explosieve muziek
Bij zijn 'neef' in Brussel
Zijn erfenis
Zin in meer Canvas Curiosa?