Canvas Curiosa Terwaan, de verdwenen stad
Canvas Curiosa Terwaan, de verdwenen stad
Wie per ongeluk verloren rijdt tussen Rijsel en Calais, zou wel eens in Thérouanne kunnen terechtkomen. Niets doet vermoeden dat onder dit ietwat verweesde Noord-Franse tweestraten-dorp een oude bisschopsstad schuil gaat.
Nu telt het amper 1000 inwoners, maar tot halfweg de 16e eeuw was het een belangrijke stad én zetel van het rijke bisdom Terwaan. Het was een stad waar keizers en koningen oorlogen om uitvochten en die een prominente rol speelde in de geschiedenis. Alleen, er is zo goed als niets van overgebleven en van de grootse kathedraal resten slechts de fundamenten. Hoe komt dat?
Canvas Curiosa reist naar Noord-Frankrijk op zoek op zoek naar de sporen van de verwoeste stad Terwaan en haar verdwenen kathedraal.
- Oude prent van Terwaan (Novum Ac Magnum Theatrum Urbium Belgicae, 1649)
Bisschopszetel
Thérouanne is een onooglijk dorpje aan de Leie, een goeie veertig kilometer van de Frans-Belgische grens. De oorsprong van Thérouanne - Terwaan in het Nederlands - gaat terug tot de Gallo-Romeinse tijd, toen het als Tarvenna de hoofdstad was van de Morini, een stam behorend tot de Belgae. Volgens Julius Caesar waren de Morini een voorname stam die grote legereenheden op de been kon brengen. Tarvenna was een van de belangrijkste steden in Noord-Gallië en lag op een kruispunt van heerbanen.
In de 7e eeuw werd Terwaan zetel van een bisdom door toedoen van de Heilige Audomarus ofte Sint-Omaars. Het bisdom strekte zich uit van West-Vlaanderen tot Picardië en Artesië en omvatte onder meer de steden Veurne, Nieuwpoort, Diksmuide, Ieper en Poperinge in het huidige Vlaanderen en Calais, Boulogne en Sint-Omaars in Frankrijk. Reeds in de Karolingische tijd, de 9e eeuw, moet er een grote bisschopskerk gebouwd zijn, toegewijd aan Onze-Lieve-Vrouw.
- Thérouanne, detail van oude prent (Rijksmuseum, Amsterdam)
Franse vesting
Door een territoriale eigenaardigheid was Thérouanne, hoewel gelegen in Artesië en dus in de Nederlanden, een deel van het kroongebied van Frankrijk. Van oudsher ressorteerde de bisschopszetel onder de Franse kroon en de stad werd onbetwistbaar beschouwd als Frans grondgebied. Het was een Franse enclave binnen de Bourgondisch-Habsburgse Nederlanden. De versterkte stad herbergde een belangrijk garnizoen met Franse soldaten, die vaak de omliggende dorpen plunderden, en was daardoor een doorn in het oog van de Vlamingen.
Thérouanne was door zijn strategische ligging tussen Frankrijk, Vlaanderen en Engeland meermaals het toneel van belegeringen en veldslagen. Bekend is de Bataille des Éperons, niet de Guldensporenslag van 1302, maar die van 1513 tussen het Franse leger en een alliantie van Engelse en Duitse troepen. In 1537 was het weer zo ver en werd de stad belaagd. Ze ontsnapte toen ternauwernood aan de ontmanteling van de vestingen doordat op het laatste nippertje een vredesverdrag werd getekend.
- Bataille des Éperons, 1513, op de achtergrond ligt de stad Terwaan (Royal Collection Trust, Hampton Court)
Karel V versus Hendrik II
Blijkbaar geen al te stabiele vrede, want in 1553 blies keizer Karel V opnieuw ten aanval rondom Thérouanne. De belegering en de daaropvolgende vernietiging van Terwaan moeten gezien worden in de context van de grensoorlogen tussen de Habsburgse Nederlanden met keizer Karel V aan het hoofd en Frankrijk met koning Hendrik II. De voortdurende strijd met Frankrijk was een rode draad door het leven van keizer Karel. En in de jaren 1552-53 bereikte die twist weer een hoogtepunt.
Het moet gezegd dat de lokale gouverneur Adriaan van Croy, die toevallig ook kapitein-generaal van de keizerlijke troepen was – zeg maar: militair opperbevelhebber van keizer Karel – hier een beslissende rol heeft gespeeld. Als gouverneur van Artesië had hij persoonlijk te lijden onder de voortdurende aanvallen van de Fransen in het grensgebied en hij liet dan ook geen kans onbenut om het gehate Terwaan – en op die manier de Franse koning – aan te vallen.
- Adriaan van Croy te paard, 1543 (Rijksmuseum, Amsterdam)
Het beleg van 1553
Half april 1553 arriveerden de keizerlijke troepen, die aangroeiden tot de aanzienlijke legermacht van 30.000 man. De stad werd omsingeld en vanop opgeworpen geschutsheuvels begon men de wallen te bestoken met artilleriestukken, waaronder 42 grote kanonnen. Men schat dat ruim 18.000 zware kanonskogels op Terwaan werden afgevuurd. Via naderingsloopgraven en ondergrondse gangen werd de vesting van Terwaan letterlijk met buskruit ondermijnd. Men probeerde bressen te slagen in de omwalling en via die weg de stad te bestormen en te veroveren. Daarin slaagde men op 20 juni 1553.
Zoals gebruikelijk mochten de veroveraars de stad nadien plunderen en brandschatten. Dat lijkt voor ons barbaars, maar was toen een algemeen aanvaarde oorlogspraktijk ('usance de bonne anchienne guerre'). Overigens werd het leven van de inwoners gespaard.
Meteen na de verovering begon men met de verwoesting van de verdedigingswerken rond de stad, ook weer niet uitzonderlijk. Wel uiterst ongewoon was de complete afbraak van de hele stad, kathedraal en bisschoppelijk paleis incluis. Dat was haast een unicum in de West-Europese geschiedenis en de algehele afbraak van Terwaan werd zelfs vergeleken met Carthago.
Het was keizer Karel V, wellicht ingefluisterd door de rancuneuze Adriaan van Croy, die het bevel gaf de stad helemaal van de kaart te vegen en tot op de laatste steen af te breken.
“Op ons verzoek worden tweeduizend pioniers (= genie-arbeiders) vrijgegeven om te assisteren bij de sloop van de stad en het fort van Thérouenne... Dat is onze wens. Uitgevaardigd in onze stad Brussel… op de 11de dag van juli van het jaar 1553.”
Ook Maria van Hongarije, zus van de keizer én landvoogdes der Nederlanden, was van mening "dat de genoemde stad (= Terwaan) volledig en snel diende gesloopt te worden."
- Het beleg van Terwaan, 1553, de kathedraal is al deels vernield (British Museum, Londen)
Tot de laatste steen
Omdat de beschikbare pioniers niet volstonden om de sloop snel tot een goed einde te brengen – men wou vermijden dat de Franse koning de stad terug zou veroveren en heropbouwen – werden ook uit de omliggende gebieden duizenden mankrachten gerekruteerd.
De lokale bevolking uit de dorpen en steden rondom Terwaan, die vaak hadden geleden onder de plundertochten van Franse troepen, kwamen maar al te graag helpen bij de afbraak van de vermaledijde Franse stad, vooral omdat ze al de stenen, houten balken en andere bouwmaterialen konden recupereren. Getuigen vertellen dat tijdens de afbraakperiode de wagens, volgeladen met materialen, uit de stad wegreden naar de naburige dorpen om dan leeg terug te komen en opnieuw te worden volgeladen. Terwaan was als het ware een gratis steengroeve.
Niet alleen particulieren, ook de stadsmagistraat van de naburige stad Saint-Omer kwam zich bevoorraden: plaveisels en stenen uit Thérouanne werden herbruikt bij de aanleg van de nieuwe fortificaties van Saint-Omer.
Rond 20 augustus was de sloop grotendeels voltooid: Thérouanne of Terwaan was letterlijk met de grond gelijk gemaakt. Adriaan van Croy zou de afbraak van het verdomde Terwaan niet meemaken. Hij stierf enkele weken voordien in het legerkamp aan een slepende ziekte.
De stad zou nooit meer worden heropgebouwd. Een reiziger die een jaar later in de streek passeert, schrijft dat er niets meer te zien is "dan eenen hoop quade steenen." Aan de zuidkant ontstaat later wel een nieuwe woonkern, het huidige dorpje Thérouanne.
Het eens zo rijke bisdom werd opgedeeld tussen de nieuwe Franse bisdommen Saint-Omer en Boulogne en een nieuw te stichten bisdom aan Vlaamse zijde. De keuze viel op Ieper, dat de voorbije jaren al geruime tijd de bisschop en zijn staf had gehuisvest. Veurne, dat zich ook kandidaat had gesteld als bisschopszetel, viste achter het net.
- Plan van Thérouanne, 1730, van de stad resten alleen de omtrekken van de omwalling en wat vage ruïneheuvels (Service Historique de la Défence, Vincennes)
Terwaan, vroeger en nu
Klik op het pijltje en schuif de cursor. vergelijk Thérouanne, vroeger en nu
Kathedraal Notre-Dame
Zoals gezegd werd de kathedraal Notre-Dame van Thérouanne, die al zwaar had geleden onder de beschietingen, nadien tot op de fundamenten afgebroken.
De kathedraal was in de 13e eeuw in de gotische stijl herbouwd. Oude prenten tonen een typisch gotische kerk met een uitgebouwd koor, een hoge toren met spits en een schip met zijbeuken en luchtbogen. Spijtig genoeg zijn er niet veel betrouwbare voorstellingen van de kathedraal bewaard gebleven. Het blijft gissen hoe de kerk er precies uitzag. Op basis van de opgravingen mag men veronderstellen dat de kerk ongeveer 80 meter lang was en zo’n 50 meter breed.
De Notre-Dame van Thérouanne moet een indrukwekkend bouwwerk geweest zijn, dat in de gespecialiseerde literatuur qua architectuur wel eens vergeleken wordt met de kathedralen van Amiens en Saint-Omer.
Het portaal van de zuidelijke dwarsbeuk was rijkelijk voorzien van beeldhouwwerk. Eén sculpturaal ensemble is bewaard gebleven in Saint-Omer en staat bekend als de Grand Dieu de Thérouanne: een monumentale Christus, gezeten op een troon, geflankeerd door de knielende Maria en Johannes. In Thérouanne bewaart men naast kleinere fragmenten nog een beeld van een liggende, dode Christus. Ook in andere collecties, o.m. in Frankrijk, Engeland en de Verenigde Staten, zijn beelden bekend die afkomstig zijn van de verdwenen kathedraal van Terwaan.
- Grand Dieu de Thérouanne (Kathedraal Saint-Omer)
Canvas CuriosaZin in meer Canvas Curiosa?Scroll door de voorbije afleveringen
Het stadion op de Heizel
Het Koning Boudewijnstadion op de Heizelvlakte in Brussel is een plek waar honderd- duizenden Belgen herinneringen aan koesteren. Van legendarische voetbalwedstrijden over atletiekmeetings tot rockconcerten.
Ontdek de geschiedenis van deze iconische sporttempel.
La Tour Belge
Sinds 1889 heeft Parijst zijn Eiffeltoren, een ijzeren gevaarte van 300 meter hoog. Maar wist je dat er ook een plan bestond om rond diezelfde tijd in Brussel zo'n houten toren te bouwen?
Canvas Curiosa vertelt het verhaal van het megalomane project van de Tour Belge, die nooit is gerealiseerd.
De groene steen van Koksijde
In Koksijde stond vroeger een enorme cisterciënzersabdij Onze-Lieve-Vrouw Ten Duinen. Vandaag blijven enkel maar wat muurresten over.
Een archeoloog deed een opmerkelijke vondst: een eeuwenoude, geheimzinnige groene steen van vreemde origine.
De hete zomer van 1540
Het is deze zomer al flink heet geweest. Maar de zomer van 1540, die was pas écht heet.
Kronieken vertellen dat heel Europa maandenlang zuchtte onder hitte en droogte.
Canvas Curiosa duikt in die zweterige zomer van 1540, dat bekend staat als het Grote Zonnejaar.
Tomorrowland avant la lettre, anno 1749
Stel je even voor: somptueuze decors, meeslepende muziek en een feestelijk vuurwerk voor een enthousiast publiek. De finale van Tomorrowland?
Neen, hoor, dit is de Londense première van ‘Music for the Royal Fireworks’ in het jaar 1749, gecomponeerd door Händel.
Het Koninklijk Paleis van Brussel
Op onze nationale feestdag van 21 juli passeert het militaire defilé voorbij het Koninklijk Paleis van Brussel. Een iconisch gebouw.
Vandaag kennen we het Paleizenplein met de ietwat pompeuze frontgevel, maar vroeger zag deze plek er helemaal anders uit.
Het verhaal achter de Guldensporenslag
Op 11 juli viert Vlaanderen de feestdag van de Vlaamse gemeenschap. Wat valt er te herdenken?
Tuurlijk, de Guldensporenslag van 1302, maar waarom is die veldslag zo belangrijk dat we er meer dan zeven eeuwen later nog naar teruggrijpen? We duiken de geschiedenis in.
De meridianen van Quetelet
Op verschillende plaatsen in België zijn geheimzinnige lijnen en punten te zien: een koperen strip in een kerkvloer, lijnen van kasseien op een marktplein, bronzen klinknagels in een straat...
Ontdek hier het hoe en waarom van de middaglijnen van Quetelet.
Hoe kwam Alfred Loewenstein aan zijn einde?
In 1928 was de Belgische miljonair Alfred Loewenstein een van de rijkste mensen ter wereld. Hij overleed op dramatische wijze: hij viel uit zijn privévliegtuig boven de Noordzee. Per ongeluk!
Tenminste, zo luidt de officiële versie...
De Paganini van Halle
In zijn tijd werd hij geroemd als de Paganini van de cello. We hebben het over François Servais, geboren als een eenvoudige schoenlappers- zoon in 1807 te Halle.
Naar aanleiding van de Koningin Elisabethwedstrijd die aan de cello is gewijd, zoomen we even in op deze opmerkelijke muzikant.
Wou Leopold II Nederland aanvallen?
In 1854 beraamt de jonge Belgische kroonprins Leopold - de latere koning Leopold II - geheime plannen om Nederland binnen te vallen.
Het ultieme doel is het regime aldaar omver te werpen en de zuidelijke provincies in te lijven bij België. Een idée folle of bittere ernst?
De Ishango-beentjes
In het Museum voor Natuurwetenschappen in Brussel bewaart men de Ishango-beentjes, gevonden in Congo. Ze zijn ruim 22.000 jaar oud en zouden de oudste getuigenissen zijn van wiskundig denken van de mensheid.
Is de wiskunde uitgevonden in prehistorisch Congo?
De zwarte lijfwacht van keizer Karel V
Wist je dat keizer Karel V in zijn hofhouding een zwarte soldaat had, die hem vergezelde als lijfwacht? Of als curiositeit?
Wij richten onze blik op een opmerkelijk schilderij: het unieke portret van de zwarte Afrikaan.
Een keizerlijk Canvas Curiosa-verhaal uit de 16e eeuw…
Spraken Adam en Eva Antwerps?
In de 16e eeuw stelde de humanist Johannes Goropius Becanus dat het Antwerps-Brabants rechtstreeks afstamde van de oertaal van de mensheid.
Lag het aards paradijs dan aan de Schelde?
Alle Sinjoren zijn daarvan overtuigd. Nu Canvas Curiosa nog...
Is de animatiefilm een Belgische uitvinding?
Wist je dat het de Belgische wetenschapper Joseph Plateau was die aan de oorsprong ligt van de animatiefilm en bij uitbreiding van de film tout court?
En wat heeft zijn uitvinding uit 1832 in hemelsnaam te maken met het Madouplein in Brussel?
De Romeinse groet, een fascistische verzinsel?
We kennen het allemaal als een omstreden gebaar: de fascistische Romeinse groet, vaak de Hitlergroet genoemd.
Wist je dat die erg lijkt op de vroegere Olympische groet? Vanwaar komt die? Is het inderdaad een oude Romeinse groet, zoals de Italiaanse fascisten beweren?
Romeinse keizer uit de lage landen
Wie spreekt over de Romeinse keizers, denkt aan Rome als machtscentrum van het Romeinse imperium. Maar wist je dat heel wat keizers niet afkomstig waren van Rome?
Een van hen, Marcus Aurelius Carausius, was een Menapiër uit het huidige West-Vlaanderen.
Sekswerker: het oudste beroep ter wereld?
Er wordt weleens smalend gezegd dat prostitutie het oudste beroep ter wereld is. Waar ligt de oorsprong van dit toch wel eigenaardige beroep?
Van de Sumeriërs over de oude Grieken via de middeleeuwse 'stoven' tot bij Toulouse-Lautrec... de geschiedenis van sekswerk.
Jaqcues Le Maire, de ontdekker van Tonga
De eilandenstaat Tonga kwam onlangs in de media door de vulkaanuitbarsting die daar plaatsvond.
Wist je dat deze eilanden in 1616 'ontdekt' werden door een ontdekkingsreiziger, afkomstig uit onze streken? Hij zette als eerste Europeaan voet op Tonga.
De Brusselse avonturen van Charlotte Brontë
De Engelse zusters Brontë zijn beroemd voor hun romans, die tot de wereldliteratuur behoren.
Wist je dat Charlotte en Emily in 1842 geruime tijd in een Brussels pensionaat verbleven? Charlotte werd verliefd op haar leraar en deed hier inspiratie op voor haar latere romans.
De paus uit de Nederlanden
Op 9 januari 1522 - 500 jaar geleden - werd Adriaan Boeyens uit Utrecht tot paus verkozen. Adrianus VI is de enige paus uit onze streken.
Wie was deze man? Hoe kwam hij als zoon van een eenvoudige timmerman op de pauselijke troon? En hoe verklaart men zijn plotse dood?
Het ware verhaal van de Schone en het Beest
Wie kent niet het sprookje van de Schone en het Beest, over een monsterlijk wezen dat verliefd wordt op een mooie jonge vrouw.
Het verhaal is gebaseerd op het leven van Petrus Gonsalvus, de weerwolfman uit Tenerife. Hij leidde een uitzonderlijk leven.
Het kommetje van Sint-Franciscus
Franciscus van Assisi bezat tijdens zijn leven drink- en eetkommetjes, die na zijn dood door zijn volgelingen als relieken werden bewaard.
Wist je dat twee van die kommetjes zijn overgebleven in Sint-Truiden en Herentals?
Maar zijn ze écht uit de 13de eeuw, de tijd van Franciscus?
Het verdwenen ministaatje
Ruim 200 jaar geleden ontstond een ministaatje. Het heeft net iets meer dan een eeuw bestaan. En wat meer is, nu ligt het in België.
Tussen Luik, Maastricht en Aken was ooit een uniek vierlandenpunt, want daar lag het ministaatje Neutraal Moresnet.
De vergeten vliegtuigramp van 1973
Op 22 december 1973 crashte een Caravelle van Sobelair tegen de bergen nabij Tanger, Marokko. 106 inzittenden, Sabenabemanning incluis, kwamen om. De grootste catastrofe uit de Belgische luchtvaartgeschiedenis.
En toch lijkt deze ramp vergeten.
Het verdwenen panorama
De Grote Moskee van Brussel is nu een niet echt fraai complex in het Jubelpark. Wist je dat dit gebouw er oorspronkelijk helemaal anders uitzag en dat het een expositieruimte was voor een panoramaschilderij van meer dan 100 meter lang?
Waar is dit schilderij nu naartoe?
De laatste gesneuvelde van WOI
Op 11 november 1918 werd in een treinwagon in Noord-Frankrijk de wapenstilstand ondertekend. Op die laatste oorlogsdag sneuvelden nog heel wat soldaten aan beide kanten van het front.
Wie was de allerlaatste soldaat die sneuvelde in de Groote Oorlog van 14-18?
Profeet Mohammed vertrapt?
Enkele jaren geleden veroorzaakte een foto van een Belgische preekstoel een rel in Turkije. Reden: in de kerk van Dendermonde staat een engel die een gebaarde man vertrappelt.
Volgens de Turkse media stelde dit de profeet Mohammed voor.
De huik, de Hollandse boerka
Vandaag kijken we met verontwaardiging naar Afghanistan, waar onder de taliban de boerka opnieuw zijn opgang maakt in het straatbeeld.
Wist je dat vanaf de late middeleeuwen in onze streken een gelijkaardige mantel werd gedragen? De huik.
Terwaan, de verdwenen stad
Bisschopszetel
Franse vesting
Karel V versus Hendrik II
Het beleg van 1553
Tot de laatste steen
Terwaan, vroeger en nu
Kathedraal Notre-Dame
Zag de Notre-Dame van Thérouanne er zo uit?
Zin in meer Canvas Curiosa?