Canvas CuriosaDe snowcats van Battel
In een vervallen loods in Battel bij Mechelen staan drie snowcats, indrukwekkende Amerikaanse rupsvoertuigen, bestemd voor een expeditie op de Zuidpool.
Wat staan daar te doen? Reden deze wagens ooit rond in Antarctica? En hoe komen ze in godsnaam terecht in dit gehucht van Mechelen?
Canvas Curiosa trekt een warme jas aan en gaat op vragenronde bij de familie van de voormalige expeditieleider Tony Van Autenboer.
- Kan je niet genoeg krijgen van verhalen over de polen? Kijk dan naar Frozen planet met David Attenborough op VRT MAX.
- De snowcats van Battel © Canvas Curiosa
Belg op de Zuidpool
Belg op de Zuidpool
Battel is een gehucht ten noordwesten van het stadscentrum van Mechelen. Het ligt geprangd tussen de Leuvense vaart en de Dijle. Vroeger was het een buitengemeente met kastelen en boerderijen, nu een villawijk met hier en daar een restant van het agrarische verleden. Een oude schuur tegen de Dijledijk verbergt een geheim. Ze is afgesloten voor nieuwsgierige ogen, maar gelukkig hebben wij toegang verkregen.
Achter de poort ontdekken we drie enorme oranjekleurige rupsvoertuigen. De loods en de snowcats zijn eigendom van de familie van wijlen Tony Van Autenboer, die kort geleden op 90-jarige leeftijd overleed.
Tony Van Autenboer (1932-2022) was geoloog en had al verscheidene missies in Noorwegen achter de rug, toen hij in 1958 de kans kreeg om mee te gaan naar Antarctica. Tussen 1958 en 1970 maakte hij meerdere expedities mee op de Zuidpool. Hij verbleef in totaal zowat vijf jaar op Antarctica en mocht zich daarmee misschien wel de meest ervaren poolreiziger van België noemen.
De Belgen hadden in die tijd een mooi palmares opgebouwd als ontdekkingsreizigers op de Zuidpool. Het begon met Adrien de Gerlache die in 1898 met het schip Belgica overwinterde in het pakijs van Antarctica. Zijn zoon Gaston de Gerlache zou in 1957 ook inschepen richting Zuidpool, ditmaal om er een permanent Belgisch onderzoeksstation op te bouwen, de Koning Boudewijnbasis.
- Op exploratie met de hondenslee © Tony Van Autenboer
- Tony in Antarctica © Tony Van Autenboer
Op exploratie
Op exploratie
Het is vanop de Koning Boudewijnbasis dat Tony Van Autenboer, toen 26 jaar oud, zijn exploratie van Antarctica zou starten. Als geoloog wou hij een gebergte in kaart brengen dat alleen nog maar vanuit de lucht was gesignaleerd, maar nauwelijks verkend. Het ging hier om de Sør Rondane, een bergketen van zo'n 300 kilometer lang en toen het laatste grote niet-geëxploreerde gebergte op aarde.
Samen met de Britse topograaf Ken Blaiklock trok hij eropuit met de hondenslee. Ze bleven soms maandenlang weg en kampeerden onderweg in tentjes. Ondertussen brachten ze de bergen in kaart, deden opmetingen en geologisch onderzoek.
Ze hadden een kleine radio-ontvanger, waarmee ze af en toe berichten konden beluisteren van de basis, maar iets terugzenden was niet mogelijk. Het was eenrichtingsverkeer. Satelliettelefoons hadden ze niet, er waren immers nog geen satellieten. Als er hen iets zou overkomen, konden ze geen noodsignaal versturen. Ze waren volledig op zichzelf aangewezen.
Blizzard
"Wat ik nooit meer vergeet, is de eerste keer dat we in ons tentje zaten toen er een blizzard kwam opzetten. Ik kende de verhalen van Robert Scott, maar had nooit begrepen hoe hij op achttien kilometer van een voedseldepot tijdens een storm was omgekomen van honger en ontbering. Jongens, die paar kilometer, die moest je toch nog wel kunnen afleggen? Maar toen ik voor de eerste keer zelf zo'n blizzard meemaakte, begreep ik het. Je ziet geen hand voor ogen door de sneeuw. Alles is wit als een glas melk... De langste blizzard duurde zeventien dagen. Zeventien dagen dat je blind bent voor je omgeving."
"Soms noteerden we temperaturen van 50-60 graden onder nul. De husky's vonden er niet beter op dan zich - bij wijze van beschutting - te laten ondersneeuwen tijdens de blizzards. Als het ophield met sneeuwen, kwamen ze weer van onder de sneeuw tevoorschijn."
Tony en Ken waren de allereerste mensen in het gebied van de Sør Rondane. Nu is het de locatie van de nieuwe Belgische Prinses Elisabethbasis. Maar elke plek die zij toen betraden, was voordien nooit door mensen beroerd. Elke berg die ze beklommen, was in alpinistentaal 'le premier'.
Het gaf hen een speciaal gevoel: "Wij waren de twee laatste mensen op deze planeet die nog een hele bergketen voor zich alleen hadden. Alles wat we deden was nieuw... Ik vond het formidabel. Je had maar twee zaken te doen: zorgen dat je in leven bleef en je werk doen. Dat was alles."
- Tony in zijn tent © Tony Van Autenboer
- Kamperen in het gebergte Sør Rondane. De rotspiek in de achtergrond is 800 meter hoog en bevindt zich op twee kilometer van het tentje. © Tony Van Autenboer
Honden versus sneeuwkatten
De rupsvoertuigen die de Belgische expeditieleden gebruikten, waren snowcats (afkorting van snow-caterpillar, ook wel sno-cats genoemd) van het Amerikaanse merk Tucker. In het Nederlands soms aangeduid als sneeuwkatten. Het waren solide machines die echter niet altijd even betrouwbaar waren bij de extreem lage temperaturen op Antarctica. En dat bleek wanneer snowcats én hondensleden er samen opuit trokken.
"Hondenspannen en voertuigen, dat gaat niet samen. Met sledehonden vertrek je 's ochtends als het licht is, op een kwartier ben je weg. Maar met een voertuig op de Zuidpool weet je nooit of het start. Resultaat: wij met onze honden waren vaak al verkleumd vooraleer de snowcat startensklaar was."
De drie rupsvoertuigen die nu in Battel staan, hebben nog rondgereden op Antarctica tijdens de Belgische expedities, die samen met Nederland werden opgezet in de jaren 1964-67. In 1966 was Tony Van Autenboer zelfs expeditieleider. Dat was ook het geval bij de drie gezamenlijke Belgisch-Zuid-Afrikaanse missies van 1968-1970. Nadien werd om politieke redenen de samenwerking met Zuid-Afrika opgezegd en daarmee smolt ook de belangstelling van België voor de Zuidpool. De Koning Boudewijnbasis verviel tot puin en werd gesloten.
"Door het wispelturige overheidsbeleid was er in België geen visie op het Antarctische onderzoek, geen langetermijnplanning, geen continuïteit. En dus gebeurde er jarenlang niets meer."
Na afloop van de expedities kwamen de snowcats in Battel bij Mechelen terecht, werkloos wachtend op nieuwe poolreizen. Maar tevergeefs... Als er nog Belgen op de Zuidpool verschenen, waren dat losstaande en individuele initiatieven van Belgische wetenschappers of onderzoekers die als het ware 'autostop' deden bij andere expedities. Maar de rupsvoertuigen van de Belgen zouden nooit meer ingezet worden.
Tony Van Autenboer is na 1970 niet meer op de Zuidpool geweest. Hij was wel blij toen de Prinses Elisabethbasis werd geopend, notabene op een plek in de bergen van Sør Rondane, die hij in de jaren 1958-59 als eerste mens ooit had verkend. Tony Van Autenboer overleed op 1 september 2022. Hij werd 90 jaar.
- Snowcat op Antarctica. Detail: het logo op de zijkant is een ontwerp van Hergé © Tony Van Autenboer
Canvas CuriosaZin in meer Canvas Curiosa?Scroll door de voorbije afleveringen
Terwaan, de verdwenen stad
Thérouanne of Terwaan was in de middeleeuwen een belangrijke stad en zetel van een bisdom. Nu is die stad verdwenen. Hoe komt dat?
Canvas Curiosa reist naar Noord-Frankrijk op zoek op zoek naar sporen van de verwoeste stad en haar verdwenen kathedraal.
Het stadion op de Heizel
Het Koning Boudewijnstadion op de Heizelvlakte in Brussel is een plek waar honderd- duizenden Belgen herinneringen aan koesteren. Van legendarische voetbalwedstrijden over atletiekmeetings tot rockconcerten.
Ontdek de geschiedenis van deze iconische sporttempel.
La Tour Belge
Sinds 1889 heeft Parijst zijn Eiffeltoren, een ijzeren gevaarte van 300 meter hoog. Maar wist je dat er ook een plan bestond om rond diezelfde tijd in Brussel zo'n houten toren te bouwen?
Canvas Curiosa vertelt het verhaal van het megalomane project van de Tour Belge, die nooit is gerealiseerd.
De groene steen van Koksijde
In Koksijde stond vroeger een enorme cisterciënzersabdij Onze-Lieve-Vrouw Ten Duinen. Vandaag blijven enkel maar wat muurresten over.
Een archeoloog deed een opmerkelijke vondst: een eeuwenoude, geheimzinnige groene steen van vreemde origine.
De hete zomer van 1540
Het is deze zomer al flink heet geweest. Maar de zomer van 1540, die was pas écht heet.
Kronieken vertellen dat heel Europa maandenlang zuchtte onder hitte en droogte.
Canvas Curiosa duikt in die zweterige zomer van 1540, dat bekend staat als het Grote Zonnejaar.
Tomorrowland avant la lettre, anno 1749
Stel je even voor: somptueuze decors, meeslepende muziek en een feestelijk vuurwerk voor een enthousiast publiek. De finale van Tomorrowland?
Neen, hoor, dit is de Londense première van ‘Music for the Royal Fireworks’ in het jaar 1749, gecomponeerd door Händel.
Het Koninklijk Paleis van Brussel
Op onze nationale feestdag van 21 juli passeert het militaire defilé voorbij het Koninklijk Paleis van Brussel. Een iconisch gebouw.
Vandaag kennen we het Paleizenplein met de ietwat pompeuze frontgevel, maar vroeger zag deze plek er helemaal anders uit.
Het verhaal achter de Guldensporenslag
Op 11 juli viert Vlaanderen de feestdag van de Vlaamse gemeenschap. Wat valt er te herdenken?
Tuurlijk, de Guldensporenslag van 1302, maar waarom is die veldslag zo belangrijk dat we er meer dan zeven eeuwen later nog naar teruggrijpen? We duiken de geschiedenis in.
De meridianen van Quetelet
Op verschillende plaatsen in België zijn geheimzinnige lijnen en punten te zien: een koperen strip in een kerkvloer, lijnen van kasseien op een marktplein, bronzen klinknagels in een straat...
Ontdek hier het hoe en waarom van de middaglijnen van Quetelet.
Hoe kwam Alfred Loewenstein aan zijn einde?
In 1928 was de Belgische miljonair Alfred Loewenstein een van de rijkste mensen ter wereld. Hij overleed op dramatische wijze: hij viel uit zijn privévliegtuig boven de Noordzee. Per ongeluk!
Tenminste, zo luidt de officiële versie...
De Paganini van Halle
In zijn tijd werd hij geroemd als de Paganini van de cello. We hebben het over François Servais, geboren als een eenvoudige schoenlappers- zoon in 1807 te Halle.
Naar aanleiding van de Koningin Elisabethwedstrijd die aan de cello is gewijd, zoomen we even in op deze opmerkelijke muzikant.
Wou Leopold II Nederland aanvallen?
In 1854 beraamt de jonge Belgische kroonprins Leopold - de latere koning Leopold II - geheime plannen om Nederland binnen te vallen.
Het ultieme doel is het regime aldaar omver te werpen en de zuidelijke provincies in te lijven bij België. Een idée folle of bittere ernst?
De Ishango-beentjes
In het Museum voor Natuurwetenschappen in Brussel bewaart men de Ishango-beentjes, gevonden in Congo. Ze zijn ruim 22.000 jaar oud en zouden de oudste getuigenissen zijn van wiskundig denken van de mensheid.
Is de wiskunde uitgevonden in prehistorisch Congo?
De zwarte lijfwacht van keizer Karel V
Wist je dat keizer Karel V in zijn hofhouding een zwarte soldaat had, die hem vergezelde als lijfwacht? Of als curiositeit?
Wij richten onze blik op een opmerkelijk schilderij: het unieke portret van de zwarte Afrikaan.
Een keizerlijk Canvas Curiosa-verhaal uit de 16e eeuw…
Spraken Adam en Eva Antwerps?
In de 16e eeuw stelde de humanist Johannes Goropius Becanus dat het Antwerps-Brabants rechtstreeks afstamde van de oertaal van de mensheid.
Lag het aards paradijs dan aan de Schelde?
Alle Sinjoren zijn daarvan overtuigd. Nu Canvas Curiosa nog...
Is de animatiefilm een Belgische uitvinding?
Wist je dat het de Belgische wetenschapper Joseph Plateau was die aan de oorsprong ligt van de animatiefilm en bij uitbreiding van de film tout court?
En wat heeft zijn uitvinding uit 1832 in hemelsnaam te maken met het Madouplein in Brussel?
De Romeinse groet, een fascistische verzinsel?
We kennen het allemaal als een omstreden gebaar: de fascistische Romeinse groet, vaak de Hitlergroet genoemd.
Wist je dat die erg lijkt op de vroegere Olympische groet? Vanwaar komt die? Is het inderdaad een oude Romeinse groet, zoals de Italiaanse fascisten beweren?
Romeinse keizer uit de lage landen
Wie spreekt over de Romeinse keizers, denkt aan Rome als machtscentrum van het Romeinse imperium. Maar wist je dat heel wat keizers niet afkomstig waren van Rome?
Een van hen, Marcus Aurelius Carausius, was een Menapiër uit het huidige West-Vlaanderen.
Sekswerker: het oudste beroep ter wereld?
Er wordt weleens smalend gezegd dat prostitutie het oudste beroep ter wereld is. Waar ligt de oorsprong van dit toch wel eigenaardige beroep?
Van de Sumeriërs over de oude Grieken via de middeleeuwse 'stoven' tot bij Toulouse-Lautrec... de geschiedenis van sekswerk.
Jaqcues Le Maire, de ontdekker van Tonga
De eilandenstaat Tonga kwam onlangs in de media door de vulkaanuitbarsting die daar plaatsvond.
Wist je dat deze eilanden in 1616 'ontdekt' werden door een ontdekkingsreiziger, afkomstig uit onze streken? Hij zette als eerste Europeaan voet op Tonga.
De Brusselse avonturen van Charlotte Brontë
De Engelse zusters Brontë zijn beroemd voor hun romans, die tot de wereldliteratuur behoren.
Wist je dat Charlotte en Emily in 1842 geruime tijd in een Brussels pensionaat verbleven? Charlotte werd verliefd op haar leraar en deed hier inspiratie op voor haar latere romans.
De paus uit de Nederlanden
Op 9 januari 1522 - 500 jaar geleden - werd Adriaan Boeyens uit Utrecht tot paus verkozen. Adrianus VI is de enige paus uit onze streken.
Wie was deze man? Hoe kwam hij als zoon van een eenvoudige timmerman op de pauselijke troon? En hoe verklaart men zijn plotse dood?
Het ware verhaal van de Schone en het Beest
Wie kent niet het sprookje van de Schone en het Beest, over een monsterlijk wezen dat verliefd wordt op een mooie jonge vrouw.
Het verhaal is gebaseerd op het leven van Petrus Gonsalvus, de weerwolfman uit Tenerife. Hij leidde een uitzonderlijk leven.
Het kommetje van Sint-Franciscus
Franciscus van Assisi bezat tijdens zijn leven drink- en eetkommetjes, die na zijn dood door zijn volgelingen als relieken werden bewaard.
Wist je dat twee van die kommetjes zijn overgebleven in Sint-Truiden en Herentals?
Maar zijn ze écht uit de 13de eeuw, de tijd van Franciscus?
Het verdwenen ministaatje
Ruim 200 jaar geleden ontstond een ministaatje. Het heeft net iets meer dan een eeuw bestaan. En wat meer is, nu ligt het in België.
Tussen Luik, Maastricht en Aken was ooit een uniek vierlandenpunt, want daar lag het ministaatje Neutraal Moresnet.
De vergeten vliegtuigramp van 1973
Op 22 december 1973 crashte een Caravelle van Sobelair tegen de bergen nabij Tanger, Marokko. 106 inzittenden, Sabenabemanning incluis, kwamen om. De grootste catastrofe uit de Belgische luchtvaartgeschiedenis.
En toch lijkt deze ramp vergeten.
Het verdwenen panorama
De Grote Moskee van Brussel is nu een niet echt fraai complex in het Jubelpark. Wist je dat dit gebouw er oorspronkelijk helemaal anders uitzag en dat het een expositieruimte was voor een panoramaschilderij van meer dan 100 meter lang?
Waar is dit schilderij nu naartoe?
De laatste gesneuvelde van WOI
Op 11 november 1918 werd in een treinwagon in Noord-Frankrijk de wapenstilstand ondertekend. Op die laatste oorlogsdag sneuvelden nog heel wat soldaten aan beide kanten van het front.
Wie was de allerlaatste soldaat die sneuvelde in de Groote Oorlog van 14-18?
Profeet Mohammed vertrapt?
Enkele jaren geleden veroorzaakte een foto van een Belgische preekstoel een rel in Turkije. Reden: in de kerk van Dendermonde staat een engel die een gebaarde man vertrappelt.
Volgens de Turkse media stelde dit de profeet Mohammed voor.
De huik, de Hollandse boerka
Vandaag kijken we met verontwaardiging naar Afghanistan, waar onder de taliban de boerka opnieuw zijn opgang maakt in het straatbeeld.
Wist je dat vanaf de late middeleeuwen in onze streken een gelijkaardige mantel werd gedragen? De huik.
De snowcats van Battel
De snowcats van Battel
Belg op de Zuidpool
Op exploratie
Honden versus sneeuwkatten
Zin in meer Canvas Curiosa?