Canvas CuriosaDe meridianen van QueteletOp zoek naar een Belgische standaardtijd
Op verschillende plaatsen in België zijn geheimzinnige lijnen en punten te zien: een koperen strip in een kerkvloer, lijnen van bronzen klinknagels op een markplein, arduinen straattegels met een vreemd patroon…
Het zijn de meridianen van Quetelet, middaglijnen die gebruikt werden om het juiste uur te bepalen voor heel België. Canvas Curiosa zocht uit wat hiervan precies de bedoeling was en waar je deze meridianen nog kan aantreffen.
- Op de achtergrond kan je luisteren naar de Eisenbahn Lust Walzer van Johann Strauss sr., gecomponeerd in hetzelfde jaar dat Quetelet zijn project van start ging (1836)
Nood aan een uniforme tijd
Dat uur verschilde van streek tot streek: de middag - het ogenblik dat de zon op haar hoogste punt staat - viel in het westelijk gelegen Nieuwpoort niet op hetzelfde moment als in Verviers, helemaal in het oosten van het land. Bovendien gebeurde de tijdsaanduiding niet altijd even nauwkeurig, zodat tijdsverschillen konden oplopen tot 25 minuten en meer.
Nu was dat eeuwenlang geen probleem. Wie van Nieuwpoort naar Verviers reisde, was sowieso enkele dagen onderweg – de gemiddelde snelheid van een postkoets bedroeg zo’n 10 kilometer per uur – dus die 25 minuten vroeger of later maakten geen verschil.
Maar toen in de loop van de 19e eeuw de spoorwegen zich ontwikkelden, had men nood aan een vast en algemeen geldend uur voor het hele land, om de treinen op tijd en volgens een vast uurrooster te laten rijden. En op trajecten waar treinen in beide richtingen hetzelfde spoor gebruikten, moest men natuurlijk precies weten of de tegenligger al gepasseerd was of niet. Anders ontstonden levensgevaarlijke toestanden. Dus was een uniforme tijdsaanduiding noodzakelijk.
Bovendien kwamen in de 19e eeuw accurate vestzakhorloges in gebruik, waar men zelfs tot op de seconde de tijd kon aflezen. Stel je voor dat je dan in België rondreisde en bij elke tussenstop moest vaststellen dat je horloge niet meer overeenkwam met de lokale tijd… Niet echt handig.
- Schilderij van Jan Antoon Neuhuys: Inauguration du premier chemin de fer, 1835 (Trainworld, Brussel)
Opdracht voor Quetelet
Daarom gaf de Belgische overheid in 1836 aan de wetenschapper Adolphe Quetelet de opdracht om een tijdmetingssysteem uit te werken dat de publieke klokken in heel België zou coördineren.
Adolphe Quetelet (1796-1874) was niet de eerste de beste. Hij was een vooraanstaand astronoom, wiskundige en statisticus, gedoctoreerd aan de universiteit van Gent. Als 24-jarige werd hij al lid van de koninklijke academie voor wetenschappen. Hij richtte de eerste sterrenwacht en het eerste weerstation op in Brussel dat dan later verhuisde naar Ukkel. Hij ontwikkelde statistische methoden voor de sociale wetenschappen. In dat verband ontwierp hij ook de 'body mass index' (BMI) die nu nog steeds gebruikt wordt om zwaarlijvigheid te kwantificeren.
Kortom, een gerespecteerd wetenschapper die het probleem van de uniforme tijd zou oplossen. Het is dan ook niet verwonderlijk dat net zijn standbeeld de voortuin van het Paleis der Academiën siert, het gebouw in Brussel waar de koninklijke academiën voor wetenschappen zetelen.
- Standbeeld door Charles Fraikin: Adolphe Quetelet (Paleis der Academiën, Brussel)
Middaglijnen
Quetelet wou 41 meridianen aanleggen, verspreid over heel België: middaglijnen waar de zon pal om 12 uur op schijnt. Dat begint met eerst het punt te bepalen waar de middagzon op 21 juni valt (zomerpunt), dan het winterpunt van 21 december. De lijn tussen die twee punten is een middaglijn waarop telkens om 12 uur stipt de zon haar licht werpt.
Dit werkt alleen in een min of meer duistere ruimte, waar het licht via een speciale lichtopening (oculus) binnenvalt en de zonnestraal goed zichtbaar is. Het gebouw moet groot genoeg zijn om het hele verloop van de lijn te kunnen uitzetten op de vloer, bijvoorbeeld een kerkgebouw, waar je van de grote glasramen gebruik kon maken om een ‘oculus’ aan te brengen.
In openlucht kan je door een schaduwmerkteken (een zuil, een dakpunt, een toren...) ook een middaglijn bepalen: een lijn waar de zon op de middag een schaduw op werpt. Dat kan op een groot plein, bijvoorbeeld een markt, waar die lijn in de straatstenen kan worden aangeduid.
Men koos de lokale tijd van Brussel als richttijd voor het hele land (pas later in 1892 zou men overschakelen op de tijd van Greenwich). Dankzij al die middaglijnen kon men de afwijking van de lokale tijd in pakweg Oostende of Luik accuraat bepalen ten opzichte van de Brusselse richttijd. En kon men de plaatselijke uurwerken juist zetten, dus op het uur van Brussel.
- In de video zie je de meridiaan - een koperen strip - in de kathedraal te Brussel
Op zoek naar de meridianen
Het bepalen van de meridianen vergde heel wat research en meetwerk voor Adolphe Quetelet en zijn medewerkers. Men moest immers voor elke locatie proefondervindelijk nagaan waar de middagzon op 21 juni en 21 december viel. En zo de middaglijn aftekenen. Daarna kon dit gematerialiseerd worden door een koperen strip, een rij met bronzen klinknagels, een marmeren of arduinen tegelpatroon enzovoort.
Quetelet zou uiteindelijk slechts een tiental van de geplande 41 lijnen uitwerken. In 1840 werd het project stopgezet. Intussen was immers de telegraaf uitgevonden, waarmee men de exacte tijd vanuit Brussel gewoon kon doorzenden. Toen men begon met het aanleggen van telegrafielijnen langsheen de spoorwegen werd het hele systeem met de meridianen overbodig.
Maar de meridianen van Quetelet zijn niet allemaal verdwenen. Sommige van zijn middaglijnen zijn nog altijd te zien op diverse plaatsen in ons land. Wij sommen er enkele op…
BrusselSint-Michiels- en Sint-Goedelekathedraal
De eerste middaglijn die Quetelet aangelegde in 1836 was die in de Brusselse Sint-Michiels- en Sint-Goedelekathedraal. Het is de nulmeridiaan van België, want deze bepaalde de tijd voor het hele land.
Vanuit een oculus - een lichtopening - in het grote glasraam van de zuidelijke dwarsbeuk valt het zonlicht op een koperen strip van 34 meter lang die in de kerkvloer is aangelegd. De lijn loopt door de hele dwarsbeuk. Het is niet meer de originele. De vloer werd bij restauraties immers grondig onder handen genomen en zo verdween de koperen streep. In 2001 werd ze terug aangebracht volgens het oorspronkelijke tracé.
Let op als je wil checken of het zonlicht effectief om 12 uur 's middags op de lijn valt. Quetelet baseerde zich voor zijn meridiaan op de toenmalige lokale Brusselse tijd. Vandaag klopt dat niet meer en moet je om 13.45 uur (zomertijd) gaan kijken of om 12.45 uur (wintertijd). Bovendien blokkeren moderne hoge gebouwen rond de kathedraal het zonlicht wel eens en is het middaglicht niet altijd te bespeuren, zeker in de winterperiode wanneer de zon laag staat.
LierStadhuis, Grote Markt
De meridiaan in Lier wordt bepaald door de schaduw die een hoek van het stadhuis werpt op het marktplein.
De meridiaanlijn is gevisualiseerd in een brede messing strook die in een min of meer noord-zuidelijke richting vanaf de linkergevelhoek van het stadhuis dwars over de Grote Markt loopt. Naast de lijn werd een arduinen tegel met een korte toelichting aangebracht. Het gaat hier niet om de originele, door Quetelet aangebrachte lijn in 1839. Deze bestond uit een lange rij witte tegeltjes.
Het stadhuis zelf, althans de linkergevelhoek, fungeert als zonnewijzer voor de meridiaanlijn. Op de ware middag valt de schaduw van het stadhuis samen met de meridiaan.
Volgens Quetelet was een middaglijn op een openbare plek, zoals het Lierse marktplein, hét ideaal. Hij wou immers dat de meridianen "zich zoveel mogelijk en constant in het zichtveld van het publiek zouden bevinden". Lier beantwoordde voor de volle honderd procent aan dat doel.
AalstSint-Martinuskerk
Binnenin de gotische Sint-Martinuskerk van Aalst kan je de meridiaan zien: een 34-meter lange, koperen strip die door de dwarsbeuk in de kerkvloer loopt. Een oculus in het glasraam met voorstellingen uit het leven van Sint-Maarten laat het zonlicht door en werpt een lichtvlek op de zwart-witte vloer.
Quetelet vervaardigde deze middaglijn in 1839 op basis van metingen die door een pater-jezuïet van het nabijgelegen Sint-Jozefscollege waren gedaan.
De oculus is niet meer de oorspronkelijke: het huidige neogotische glasraam dateert van 1912, maar men heeft toen opnieuw in de rechterbenedenhoek een lichtopening aangebracht, zodat de Aalsterse middaglijn nog steeds functioneert.
BruggeHuis Bouchoute, Markt
Een vergulde geelkoperen bol op het dak van het statige huis Bouchoute op de markt van Brugge is het merkteken dat zijn schaduw werpt en zo de Brugse middaglijn bepaalt.
Deze bol fungeert als zonnewijzer. De vervaardiging van dat object, een holle koperen bol met een diameter van 50 centimeter, had heel wat voeten in de aarde. De smid die met het werk was opgedragen ging failliet, en de kosten voor het aanbrengen van een verguld koperlaagje overstegen ver het geraamde budget. Bovendien eiste de eigenaar van het pand, een kleermaker, dat Quetelet ook op de andere hoekpunt een bol zou plaatsen, kwestie van de symmetrie te bewaren. Men kon hem uiteindelijk overtuigen dat twee schaduwen alleen maar voor verwarring zouden zorgen. Het duurde meer dan een jaar voordat alles klaar was.
Het is niet meer de originele koperen bol van Quetelet, maar een getrouwe replica. De meridiaan zou oorspronkelijk uit een rij witte stenen bestaan. Nu is de lijn aangeduid met een rij bronzen klinknagels die schuin over het marktplein loopt vanaf de hoek van het huis Bouchoute in de richting van de Geernaertstraat.
MechelenMijlpaal, Koning Albertplein
De schaduw van de mijlpaal, centraal op het Koning Albertplein, vlak voor het station van Mechelen, bepaalt hier de meridiaan.
Deze mijlpaal stond oorspronkelijk wat verderop en vormde het nulpunt van het Belgische spoorwegennet in 1835.
Aanvankelijk was Quetelet van plan een meridiaan aan te leggen in de Sint-Romboutskathedraal, maar ten slotte koos hij voor een locatie bij het treinstation van Mechelen.
Quetelet vond de ronde bol bovenop de arduinen zuil een mooi referentiepunt. In 1838 legde hij een 24-meter lange lijn aan met arduinen tegels. Nu staat de zuil op een verhoogde opstelling midden een rotonde. Bij de heraanleg van het plein heeft men de meridiaan moeten aanpassen.
Twee tegels met een inscriptie geven de uiterste punten aan: het zomerpunt van 21 juni, te zien op de rotonde. Het winterpunt van 21 december ligt op de hoek met de Consciencestraat, maar dat ligt verborgen onder de terrasstoelen van een café. Het ziet er meer uit als een raar putdeksel. De lijn zelf moet je erbij fantaseren.
AntwerpenOnze-Lieve-Vrouwekathedraal
Net zoals in Brussel valt het zonlicht door het zuidelijke glasraam van de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal van Antwerpen op een middaglijn die als een koperen strip in de zwarte kerkvloer is aangebracht. Deze lijn meet zo'n 67 meter! Het is nog steeds de originele door Quetelet geplaatste middaglijn uit 1838.
Wie goed het zuidelijke glasraam bekijkt (kant Groenplaats) zal niet minder dan drie oculi ontdekken. Quetelet bracht slechts één lichtopening aan, maar bij opeenvolgende verbouwingen en restauratiewerken werden twee andere oculi toegevoegd.
Ondanks het feit dat er drie oculi zijn, ligt de Antwerpse middaglijn niet correct. Wetenschappers hebben vastgesteld dat de meridiaan in de kathedraal voorloopt op de juiste tijd. Er zit een afwijking op van 1 minuut en 45 seconden in vergelijking met het échte middaguur.
GentAula van de universiteit, Volderstraat
In Gent koos Quetelet voor een logische plek om zijn meridiaan aan te leggen: geen kerk, geen marktplein, maar de aula van de universiteit, waarvan hijzelf oud-student was.
In 1838 bracht Quetelet een oculus aan die zijn licht werpt in de inkomhal van grote aula. Deze monumentale Aula Academica, de prestigieuze “feesttempel van de wetenschap”, was nog maar pas gebouwd. Vlak onder de koepel tegen de zuidelijke gevel is een kegelvorming oculus aangebracht. Over de vestibule strekt zich een 21-meter lange koperen lijn uit, die over de marmeren toegangstreden verder loopt.
De aula was het brandpunt van de universiteit en was dus zowel symbolisch als wat betreft publieke toegankelijkheid een ideale locatie.
Bij verbouwingen werd de oculus later dichtgemaakt. Pas in 1998 werd de koperen meridiaan gerestaureerd en werd de oculus opnieuw geopend, zodat de Gentse middaglijn nu weer in volle glorie te zien is.
DendermondeOnze-Lieve-Vrouwekerk
In de Onze-Lieve-Vrouwekerk van Dendermonde was Quetelet in 1838 aan de slag. Hij was fan van deze locatie omdat de oriëntatie van het kerkgebouw perfect was om een lange middaglijn - ruim 30 meter - aan te leggen. Een bezoeker die door het zuidportaal de kerk binnenkwam, liep vanzelf over de middaglijn.
Spijtig genoeg is het originele glasraam met de oculus vervangen door een modern glasraam uit 2002, waarin een kleine witte schijf als lichtopening dienst doet. Het tracé van de meridiaan is nog te zien als een ingeslepen voeg in de vloertegels van de kerk.
OostendeWapenplein
In Oostende koos Quetelet bij wijze van zonnewijzer een standbeeldje van Mercurius, dat zich op de nok van het voormalige stadhuis bevond. Later kwam hier het Feest- en Kultuurpaleis, nu een winkelcentrum. Als locatie voor de meridiaanlijn was de Grote Markt (het huidige Wapenplein) bijzonder geschikt. Omdat het plein zo groot was zou een bijzonder lange, diagonale lijn kunnen worden getrokken.
Van de Oostendse middaglijn op het Wapenplein is vandaag niets meer terug te vinden. Het Mercuriusbeeldje op de nok van het stadhuis dat dienstdeed als zonnewijzer is er niet meer. Het verdween na de bombardementen van het oude stadhuis in 1940.
Het was Quetelets bedoeling dat het beeldje 's middags zijn schaduw zou werpen op een lange, in tegels of koper uitgevoerde meridiaanlijn, die het grote plein dwars zou snijden. Het is niet helemaal duidelijk of de lijn ooit effectief is aangelegd. Vandaag rest van de meridiaanlijn alleszins niks meer.
LeuvenSint-Michielskerk
In Leuven richtte Quetelet zijn aandacht op de barokke Sint-Michielskerk, die op het hoogste punt van de stad lag in de Naamsestraat.
Het was de Leuvense professor en astronoom Jacques Crahay die de opmetingen en praktische realisatie voor zijn rekening nam. Na het aanbrengen van een lichtopening in een van de glasramen, maakte men in de zomer van 1839 voorbereidingen voor een wel heel bijzondere meridiaanlijn: het ging ditmaal om een verticale lijn, die op een van de zuilen zou worden uitgezet. Op tekeningen van professor Crahay zien we de middaglijn, geschetst op een barokke kolom.
Maar uit verdere correspondentie is er niets dat erop wijst dat deze verticale meridiaan ooit effectief is aangebracht. Wellicht sneuvelde het Leuvense plan in 1840, samen met het gehele meridianen-project van Quetelet.
Een zware bominslag in 1944 bracht ernstige schade toe aan de Sint-Michielskerk. De oculus, samen met de glasramen waarin het gevat zat, sneuvelde en werd niet meer gerestaureerd.
Canvas CuriosaZin in meer Canvas Curiosa?Scroll door de voorbije afleveringen
Hoe kwam Alfred Loewenstein aan zijn einde?
In 1928 was de Belgische miljonair Alfred Loewenstein een van de rijkste mensen ter wereld. Hij overleed op dramatische wijze: hij viel uit zijn privévliegtuig boven de Noordzee. Per ongeluk!
Tenminste, zo luidt de officiële versie...
De Paganini van Halle
In zijn tijd werd hij geroemd als de Paganini van de cello. We hebben het over François Servais, geboren als een eenvoudige schoenlappers- zoon in 1807 te Halle.
Naar aanleiding van de Koningin Elisabethwedstrijd die aan de cello is gewijd, zoomen we even in op deze opmerkelijke muzikant.
Wou Leopold II Nederland aanvallen?
In 1854 beraamt de jonge Belgische kroonprins Leopold - de latere koning Leopold II - geheime plannen om Nederland binnen te vallen.
Het ultieme doel is het regime aldaar omver te werpen en de zuidelijke provincies in te lijven bij België. Een idée folle of bittere ernst?
De Ishango-beentjes
In het Museum voor Natuurwetenschappen in Brussel bewaart men de Ishango-beentjes, gevonden in Congo. Ze zijn ruim 22.000 jaar oud en zouden de oudste getuigenissen zijn van wiskundig denken van de mensheid.
Is de wiskunde uitgevonden in prehistorisch Congo?
De zwarte lijfwacht van keizer Karel V
Wist je dat keizer Karel V in zijn hofhouding een zwarte soldaat had, die hem vergezelde als lijfwacht? Of als curiositeit?
Wij richten onze blik op een opmerkelijk schilderij: het unieke portret van de zwarte Afrikaan.
Een keizerlijk Canvas Curiosa-verhaal uit de 16e eeuw…
Spraken Adam en Eva Antwerps?
In de 16e eeuw stelde de humanist Johannes Goropius Becanus dat het Antwerps-Brabants rechtstreeks afstamde van de oertaal van de mensheid.
Lag het aards paradijs dan aan de Schelde?
Alle Sinjoren zijn daarvan overtuigd. Nu Canvas Curiosa nog...
Is de animatiefilm een Belgische uitvinding?
Wist je dat het de Belgische wetenschapper Joseph Plateau was die aan de oorsprong ligt van de animatiefilm en bij uitbreiding van de film tout court?
En wat heeft zijn uitvinding uit 1832 in hemelsnaam te maken met het Madouplein in Brussel?
De Romeinse groet, een fascistische verzinsel?
We kennen het allemaal als een omstreden gebaar: de fascistische Romeinse groet, vaak de Hitlergroet genoemd.
Wist je dat die erg lijkt op de vroegere Olympische groet? Vanwaar komt die? Is het inderdaad een oude Romeinse groet, zoals de Italiaanse fascisten beweren?
Romeinse keizer uit de lage landen
Wie spreekt over de Romeinse keizers, denkt aan Rome als machtscentrum van het Romeinse imperium. Maar wist je dat heel wat keizers niet afkomstig waren van Rome?
Een van hen, Marcus Aurelius Carausius, was een Menapiër uit het huidige West-Vlaanderen.
Sekswerker: het oudste beroep ter wereld?
Er wordt weleens smalend gezegd dat prostitutie het oudste beroep ter wereld is. Waar ligt de oorsprong van dit toch wel eigenaardige beroep?
Van de Sumeriërs over de oude Grieken via de middeleeuwse 'stoven' tot bij Toulouse-Lautrec... de geschiedenis van sekswerk.
Jaqcues Le Maire, de ontdekker van Tonga
De eilandenstaat Tonga kwam onlangs in de media door de vulkaanuitbarsting die daar plaatsvond.
Wist je dat deze eilanden in 1616 'ontdekt' werden door een ontdekkingsreiziger, afkomstig uit onze streken? Hij zette als eerste Europeaan voet op Tonga.
De Brusselse avonturen van Charlotte Brontë
De Engelse zusters Brontë zijn beroemd voor hun romans, die tot de wereldliteratuur behoren.
Wist je dat Charlotte en Emily in 1842 geruime tijd in een Brussels pensionaat verbleven? Charlotte werd verliefd op haar leraar en deed hier inspiratie op voor haar latere romans.
De paus uit de Nederlanden
Op 9 januari 1522 - 500 jaar geleden - werd Adriaan Boeyens uit Utrecht tot paus verkozen. Adrianus VI is de enige paus uit onze streken.
Wie was deze man? Hoe kwam hij als zoon van een eenvoudige timmerman op de pauselijke troon? En hoe verklaart men zijn plotse dood?
Het ware verhaal van de Schone en het Beest
Wie kent niet het sprookje van de Schone en het Beest, over een monsterlijk wezen dat verliefd wordt op een mooie jonge vrouw.
Het verhaal is gebaseerd op het leven van Petrus Gonsalvus, de weerwolfman uit Tenerife. Hij leidde een uitzonderlijk leven.
Het kommetje van Sint-Franciscus
Franciscus van Assisi bezat tijdens zijn leven drink- en eetkommetjes, die na zijn dood door zijn volgelingen als relieken werden bewaard.
Wist je dat twee van die kommetjes zijn overgebleven in Sint-Truiden en Herentals?
Maar zijn ze écht uit de 13de eeuw, de tijd van Franciscus?
Het verdwenen ministaatje
Ruim 200 jaar geleden ontstond een ministaatje. Het heeft net iets meer dan een eeuw bestaan. En wat meer is, nu ligt het in België.
Tussen Luik, Maastricht en Aken was ooit een uniek vierlandenpunt, want daar lag het ministaatje Neutraal Moresnet.
De vergeten vliegtuigramp van 1973
Op 22 december 1973 crashte een Caravelle van Sobelair tegen de bergen nabij Tanger, Marokko. 106 inzittenden, Sabenabemanning incluis, kwamen om. De grootste catastrofe uit de Belgische luchtvaartgeschiedenis.
En toch lijkt deze ramp vergeten.
Het verdwenen panorama
De Grote Moskee van Brussel is nu een niet echt fraai complex in het Jubelpark. Wist je dat dit gebouw er oorspronkelijk helemaal anders uitzag en dat het een expositieruimte was voor een panoramaschilderij van meer dan 100 meter lang?
Waar is dit schilderij nu naartoe?
De laatste gesneuvelde van WOI
Op 11 november 1918 werd in een treinwagon in Noord-Frankrijk de wapenstilstand ondertekend. Op die laatste oorlogsdag sneuvelden nog heel wat soldaten aan beide kanten van het front.
Wie was de allerlaatste soldaat die sneuvelde in de Groote Oorlog van 14-18?
Profeet Mohammed vertrapt?
Enkele jaren geleden veroorzaakte een foto van een Belgische preekstoel een rel in Turkije. Reden: in de kerk van Dendermonde staat een engel die een gebaarde man vertrappelt.
Volgens de Turkse media stelde dit de profeet Mohammed voor.
De huik, de Hollandse boerka
Vandaag kijken we met verontwaardiging naar Afghanistan, waar onder de taliban de boerka opnieuw zijn opgang maakt in het straatbeeld.
Wist je dat vanaf de late middeleeuwen in onze streken een gelijkaardige mantel werd gedragen? De huik.
De meridianen van Quetelet
Nood aan een uniforme tijd
Opdracht voor Quetelet
Middaglijnen
Op zoek naar de meridianen
Brussel
Lier
Aalst
Brugge
Mechelen
Antwerpen
Gent
Dendermonde
Oostende
Leuven
Zin in meer Canvas Curiosa?