Canvas CuriosaDe hete zomer van 1540
Het is deze zomer al flink warm, zeg maar gerust heet, geweest. Maar de zomer van 1540, die was pas écht heet. Niet voor niets staat dat jaar bekend als het Grote Zonnejaar.
Kronieken vertellen dat heel Europa maandenlang zucht onder hitte en droogte. Oogsten mislukken, rivieren komen droog te liggen, drinkwater wordt schaars en ziektes tieren welig.
Hoe de situatie in Amsterdam is, weten we uit het verslag van het bezoek van Keizer Karel V aan die stad op 13 augustus van dat vervloekte jaar 1540. De keizer houdt het na één snikhete nacht voor gezien en zal nooit meer terugkeren naar Amsterdam.
Canvas Curiosa duikt in die zweterige zomer van 1540, met dank aan G/Geschiedenis en Jan Buisman, Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen (1998, Franeker)
- Pieter Bruegel, De korenoogst (Metropolitan Museum of Art, New York)
Het Grote Zonnejaar
Tijdens het jaar 1540 heerst in het midden en westen van Europa een klimaat dat normaal gezien voorkomt rond de Middellandse Zee. De zomer begint feitelijk al in februari. Het zonnige, warme weer houdt negen maanden aan. Het is uitzonderlijk droog en heet: tussen maart en augustus valt nauwelijks regen en vooral van april tot en met juli is het extreem warm. In juli valt op verschillende plaatsen geen druppel. In Bazel regent het in 10 maanden slechts 10 dagen.
De rivieren vallen nagenoeg droog. In Keulen staat de Rijn droog en bij wijze van ‘nieuwigheyt’ trekt een boer met zijn ploeg een voor van de ene oever naar de andere. In Parijs lopen mensen over de bedding van de Seine zonder natte voeten te krijgen. Gelijkaardige verhalen doen de ronde over de Maas en de Schelde, en ook verder weg over de Donau in Ulm. Omdat er niet voldoende debiet is in de rivieren, werken de watermolens niet meer, zodat graan niet gemalen en brood niet gebakken kan worden.
Gebrek aan drinkwater, vooral aan zuiver drinkwater, leidt tot ziektes, vooral dysenterie. Koeien sterven van dorst. Een kroniekschrijver zegt dat boeren doodvallen op het land, bevangen door de hitte.
De graanoogst is wel goed en bovendien vroeger dan anders. Maar vruchten en groenten verdorren. Appels en peren verdrogen aan de takken. Uien, rapen, rammenas, knoflook, alles is door de hitte bedorven.
- Les Très Riches Heures du duc de Berry: Juin (Musée Condé, Chantilly)
Wijngaarden
Af en toe brengt ‘quaat weder’ enige verfrissing, maar door blikseminslagen ontstaan ook fatale branden. Bos- en heidebranden zijn aan de orde van de dag, maar ook in dorpskernen en zelfs in enkele steden veroorzaken branden zware schade. Vuur is sowieso al gevaarlijk in steden, waar het merendeel van de huizen nog in hout en leem is optrokken. Bij deze extreme droogte is een genster voldoende om een hele stadswijk in lichterlaaie te zetten. Dat gebeurt o.m. in Maagdenburg en Vianen.
Ook na de zomer houdt het zonnige, warme en droge weer aan. Zelfs in oktober keren zon en warmte terug waarna het, afgezien van enkele korte regenbuien, tot de jaarwisseling droog en zonnig blijft.
Op veel plaatsen begint de bevolking wijnstokken aan te planten waarvoor heel wat akkers worden verwoest en omgezet in wijngaarden. Helaas haalt het allemaal niets uit: 1540 vormt de apotheose van een serie bijzonder warme zomers en daarna verslechteren de zomers.
Iedereen is het erover eens: tijdens dit Grote Zonnejaar beleven ze de wonderlijkste zomer sinds het jaar 1000!
Deze zomer was zeker uitzonderlijk, maar of het ook écht de heetste en droogste zomer was sinds eeuwen, is helemaal niet zeker. Er was in die tijd immers geen weerkundige dienst die de statistieken bijhield. We weten niet eens welke temperaturen er werden gehaald tijdens die hittegolf. En eerlijkheidshalve moeten we toegeven dat de laatmiddeleeuwse kroniekschrijvers soms wel eens durfden overdrijven. Het blijft dus – wetenschappelijk gezien - een beetje nattevingerwerk.
- Les Très Riches Heures du duc de Berry: Septembre (Musée Condé, Chantilly)
Keizerlijk bezoek
Tijdens die vermaledijde hete zomer heeft Keizer Karel V het plan opgevat om een rondreis te maken door zijn noordelijke Nederlandse gewesten. Hij had Den Haag, de Hollandse hofresidentie, al met een bezoek vereerd, was net in Haarlem geweest en wil op 13 augustus 1540 naar de havenstad Amsterdam afreizen.
De reis is tot dan toe niet bepaald voorspoedig verlopen. In Den Haag is de keizer ziek geworden en de hitte is niet bevorderlijk voor zijn herstel. Raadsleden van de Staten van Holland, die deel uitmaken van het keizerlijk gevolg, blijven liever in Haarlem en vergezellen de keizer niet naar Amsterdam. Zij kennen de slechte reputatie van het Amsterdamse drinkwater.
Karel is nog in de rouw. Zijn echtgenote Isabella van Portugal stierf in het kraambed van haar doodgeboren zesde kind. De keizer-weduwnaar draagt bijgevolg naar Spaanse mode zwarte rouwkledij. Bij de heersende temperaturen geen lachertje en Karel, die al niet bekend staat als een aimabel heerschap, zal hierdoor nog minder gunstig gezind zijn.
De keizer arriveert met zijn gevolg in Amsterdam op vrijdag 13 augustus, voor bijgelovige zielen een slechte datum! Hij wordt vergezeld door zijn zuster, landvoogdes Maria van Hongarije. Ze worden met veel égards ontvangen en onder het lossen van kanonschoten ingehaald. Karel logeert in een grote herberg ‘Het Wapen van Emden’ aan het Damrak.
- Titiaan, Portret van Karel V (Alte Pinakothek, München)
Amsterdam? Nooit meer!
De Amsterdamse grachten mogen vandaag dan mooie toeristische plaatjes opleveren. In die zwoele zomer van 1540 zijn het open riolen, vol uitwerpselen en slachtafval. Zelfs tijdens een gewone zomer is het niet bepaald aangenaam vertoeven langs de onwelriekende grachten, maar nu maken de hitte, de stank en de muggen van Amsterdam een helse plek.
De oostenwind voert de ondraaglijke geur tot recht in de slaapvertrekken van de keizerlijke herberg. Karel ligt de hele snikhete nacht wakker en ’s ochtends blijkt dat er amper vers drinkbaar water te verkrijgen is. De Hollandse raadsleden die in Haarlem zijn achtergebleven, hebben gelijk.
De vermoeide keizer besluit de stad direct weer te verlaten om er nooit meer terug te keren. De landsadvocaat Aert Van der Goes, de hoogste Hollandse ambtenaar, beschrijft het als volgt: “Omdat ‘t Amsterdam de vier elementen (lucht, water, aarde en vuur) gecorrumpeert sijn, ende om te hehoeden die gesontheyt van Sijne Majesteit… ende water drincken willen, ’t welck ’t Amsterdam niet en deugt, ende veel sieck, ja de doodt drinken souden mogen…”
Na dit bliksembezoek verdwijnt Karel naar de zuidelijke Nederlanden. Hij zal Amsterdam nooit meer bezoeken. Eén souvenir blijft: de herberg, waar de keizer logeerde, wordt omgedoopt tot Keizershof.
- C.J. Visscher, Zicht op Amsterdam, oude tekening 1570 (Stadsarchief Amsterdam)
Canvas CuriosaZin in meer Canvas Curiosa?Scroll door de voorbije afleveringen
Tomorrowland avant la lettre, anno 1749
Stel je even voor: somptueuze decors, meeslepende muziek en een feestelijk vuurwerk voor een enthousiast publiek. De finale van Tomorrowland?
Neen, hoor, dit is de Londense première van ‘Music for the Royal Fireworks’ in het jaar 1749, gecomponeerd door Händel.
Het Koninklijk Paleis van Brussel
Op onze nationale feestdag van 21 juli passeert het militaire defilé voorbij het Koninklijk Paleis van Brussel. Een iconisch gebouw.
Vandaag kennen we het Paleizenplein met de ietwat pompeuze frontgevel, maar vroeger zag deze plek er helemaal anders uit.
Het verhaal achter de Guldensporenslag
Op 11 juli viert Vlaanderen de feestdag van de Vlaamse gemeenschap. Wat valt er te herdenken?
Tuurlijk, de Guldensporenslag van 1302, maar waarom is die veldslag zo belangrijk dat we er meer dan zeven eeuwen later nog naar teruggrijpen? We duiken de geschiedenis in.
De meridianen van Quetelet
Op verschillende plaatsen in België zijn geheimzinnige lijnen en punten te zien: een koperen strip in een kerkvloer, lijnen van kasseien op een marktplein, bronzen klinknagels in een straat...
Ontdek hier het hoe en waarom van de middaglijnen van Quetelet.
Hoe kwam Alfred Loewenstein aan zijn einde?
In 1928 was de Belgische miljonair Alfred Loewenstein een van de rijkste mensen ter wereld. Hij overleed op dramatische wijze: hij viel uit zijn privévliegtuig boven de Noordzee. Per ongeluk!
Tenminste, zo luidt de officiële versie...
De Paganini van Halle
In zijn tijd werd hij geroemd als de Paganini van de cello. We hebben het over François Servais, geboren als een eenvoudige schoenlappers- zoon in 1807 te Halle.
Naar aanleiding van de Koningin Elisabethwedstrijd die aan de cello is gewijd, zoomen we even in op deze opmerkelijke muzikant.
Wou Leopold II Nederland aanvallen?
In 1854 beraamt de jonge Belgische kroonprins Leopold - de latere koning Leopold II - geheime plannen om Nederland binnen te vallen.
Het ultieme doel is het regime aldaar omver te werpen en de zuidelijke provincies in te lijven bij België. Een idée folle of bittere ernst?
De Ishango-beentjes
In het Museum voor Natuurwetenschappen in Brussel bewaart men de Ishango-beentjes, gevonden in Congo. Ze zijn ruim 22.000 jaar oud en zouden de oudste getuigenissen zijn van wiskundig denken van de mensheid.
Is de wiskunde uitgevonden in prehistorisch Congo?
De zwarte lijfwacht van keizer Karel V
Wist je dat keizer Karel V in zijn hofhouding een zwarte soldaat had, die hem vergezelde als lijfwacht? Of als curiositeit?
Wij richten onze blik op een opmerkelijk schilderij: het unieke portret van de zwarte Afrikaan.
Een keizerlijk Canvas Curiosa-verhaal uit de 16e eeuw…
Spraken Adam en Eva Antwerps?
In de 16e eeuw stelde de humanist Johannes Goropius Becanus dat het Antwerps-Brabants rechtstreeks afstamde van de oertaal van de mensheid.
Lag het aards paradijs dan aan de Schelde?
Alle Sinjoren zijn daarvan overtuigd. Nu Canvas Curiosa nog...
Is de animatiefilm een Belgische uitvinding?
Wist je dat het de Belgische wetenschapper Joseph Plateau was die aan de oorsprong ligt van de animatiefilm en bij uitbreiding van de film tout court?
En wat heeft zijn uitvinding uit 1832 in hemelsnaam te maken met het Madouplein in Brussel?
De Romeinse groet, een fascistische verzinsel?
We kennen het allemaal als een omstreden gebaar: de fascistische Romeinse groet, vaak de Hitlergroet genoemd.
Wist je dat die erg lijkt op de vroegere Olympische groet? Vanwaar komt die? Is het inderdaad een oude Romeinse groet, zoals de Italiaanse fascisten beweren?
Romeinse keizer uit de lage landen
Wie spreekt over de Romeinse keizers, denkt aan Rome als machtscentrum van het Romeinse imperium. Maar wist je dat heel wat keizers niet afkomstig waren van Rome?
Een van hen, Marcus Aurelius Carausius, was een Menapiër uit het huidige West-Vlaanderen.
Sekswerker: het oudste beroep ter wereld?
Er wordt weleens smalend gezegd dat prostitutie het oudste beroep ter wereld is. Waar ligt de oorsprong van dit toch wel eigenaardige beroep?
Van de Sumeriërs over de oude Grieken via de middeleeuwse 'stoven' tot bij Toulouse-Lautrec... de geschiedenis van sekswerk.
Jaqcues Le Maire, de ontdekker van Tonga
De eilandenstaat Tonga kwam onlangs in de media door de vulkaanuitbarsting die daar plaatsvond.
Wist je dat deze eilanden in 1616 'ontdekt' werden door een ontdekkingsreiziger, afkomstig uit onze streken? Hij zette als eerste Europeaan voet op Tonga.
De Brusselse avonturen van Charlotte Brontë
De Engelse zusters Brontë zijn beroemd voor hun romans, die tot de wereldliteratuur behoren.
Wist je dat Charlotte en Emily in 1842 geruime tijd in een Brussels pensionaat verbleven? Charlotte werd verliefd op haar leraar en deed hier inspiratie op voor haar latere romans.
De paus uit de Nederlanden
Op 9 januari 1522 - 500 jaar geleden - werd Adriaan Boeyens uit Utrecht tot paus verkozen. Adrianus VI is de enige paus uit onze streken.
Wie was deze man? Hoe kwam hij als zoon van een eenvoudige timmerman op de pauselijke troon? En hoe verklaart men zijn plotse dood?
Het ware verhaal van de Schone en het Beest
Wie kent niet het sprookje van de Schone en het Beest, over een monsterlijk wezen dat verliefd wordt op een mooie jonge vrouw.
Het verhaal is gebaseerd op het leven van Petrus Gonsalvus, de weerwolfman uit Tenerife. Hij leidde een uitzonderlijk leven.
Het kommetje van Sint-Franciscus
Franciscus van Assisi bezat tijdens zijn leven drink- en eetkommetjes, die na zijn dood door zijn volgelingen als relieken werden bewaard.
Wist je dat twee van die kommetjes zijn overgebleven in Sint-Truiden en Herentals?
Maar zijn ze écht uit de 13de eeuw, de tijd van Franciscus?
Het verdwenen ministaatje
Ruim 200 jaar geleden ontstond een ministaatje. Het heeft net iets meer dan een eeuw bestaan. En wat meer is, nu ligt het in België.
Tussen Luik, Maastricht en Aken was ooit een uniek vierlandenpunt, want daar lag het ministaatje Neutraal Moresnet.
De vergeten vliegtuigramp van 1973
Op 22 december 1973 crashte een Caravelle van Sobelair tegen de bergen nabij Tanger, Marokko. 106 inzittenden, Sabenabemanning incluis, kwamen om. De grootste catastrofe uit de Belgische luchtvaartgeschiedenis.
En toch lijkt deze ramp vergeten.
Het verdwenen panorama
De Grote Moskee van Brussel is nu een niet echt fraai complex in het Jubelpark. Wist je dat dit gebouw er oorspronkelijk helemaal anders uitzag en dat het een expositieruimte was voor een panoramaschilderij van meer dan 100 meter lang?
Waar is dit schilderij nu naartoe?
De laatste gesneuvelde van WOI
Op 11 november 1918 werd in een treinwagon in Noord-Frankrijk de wapenstilstand ondertekend. Op die laatste oorlogsdag sneuvelden nog heel wat soldaten aan beide kanten van het front.
Wie was de allerlaatste soldaat die sneuvelde in de Groote Oorlog van 14-18?
Profeet Mohammed vertrapt?
Enkele jaren geleden veroorzaakte een foto van een Belgische preekstoel een rel in Turkije. Reden: in de kerk van Dendermonde staat een engel die een gebaarde man vertrappelt.
Volgens de Turkse media stelde dit de profeet Mohammed voor.
De huik, de Hollandse boerka
Vandaag kijken we met verontwaardiging naar Afghanistan, waar onder de taliban de boerka opnieuw zijn opgang maakt in het straatbeeld.
Wist je dat vanaf de late middeleeuwen in onze streken een gelijkaardige mantel werd gedragen? De huik.
De hete zomer van 1540
Het Grote Zonnejaar
Wijngaarden
Keizerlijk bezoek
Amsterdam? Nooit meer!
Zin in meer Canvas Curiosa?