Canvas CuriosaDe geheimzinnige groene steen van Koksijde
In Koksijde stond vroeger een enorme cisterciënzersabdij Onze-Lieve-Vrouw Ten Duinen. De abdij telde ooit meer dan 350 monniken en broeders. De abten waren koninklijke adviseurs en hadden invloed in Frankrijk en Engeland. De abdijkerk was een van de grootste kerkgebouwen van de Lage Landen. Vandaag blijven enkel maar wat muurresten over.
Een archeoloog deed een opmerkelijke vondst, een eeuwenoude, geheimzinnige groene steen van vreemde origine.
Hoe zag die abdij eruit? Hoe komt het dat ze is verdwenen? En vanwaar komt die groene steen? Canvas Curiosa ontsluiert het raadsel, samen met de onderzoekers van het Abdijmuseum Ten Duinen.
- Pieter Pourbus: Abdij Ten Duinen, 1580 (Musea Brugge)
Van kluis tot abdij
De abdij van Onze-Lieve-Vrouw Ten Duinen is in 1107 als kluis begonnen, een verblijfplaats van enkele vrome mannen. In 1127 gesticht als Cisterciënzersabdij - de Cisterciënzers waren een strenge afscheiding van de Benedictijnen - groeide ze snel uit tot een van de grootste kloostergemeenschappen van Vlaanderen. Een van de eerste abten was Sint-Idesbald, die later zalig werd verklaard. Hij werd de patroonheilige van het gelijknamige gehucht, vlakbij Koksijde.
De abdij zou haar grootste bloei kennen vanaf de 13e eeuw. In die tijd was de abt van Ten Duinen Elias van Koksijde, een ambitieuze kerkvorst met managerskwaliteiten en internationale diplomatieke relaties. Onder zijn bewind (1189-1203) kende de abdij haar hoogtepunt en telde Ten Duinen honderden monniken en lekenbroeders met talrijke dochterkloosters, refugies en abdijhoeven of uithoven. De abt had een bisschoppelijke rang en regeerde niet alleen over zijn abdij, maar beheerde ook de omliggende gebieden, meer dan 10.000 hectaren wat de abdij tot een van de voornaamste wolproducenten van Vlaanderen maakte. De abdij had ook aanzienlijk grondbezit in Engeland.
Elias was persoonlijke raadsman van de Engelse koning Richard Leeuwenhart, bekend van de legende van Robin Hood. Vermeldenswaard is de rol die de abt heeft gespeeld bij de vrijlating van koning Richard uit zijn gevangenschap in Duitsland in 1194. Ook latere abten zouden belangrijke politieke en diplomatieke functies vervullen. Zo waren ze adviseurs van de graven van Vlaanderen en van de Bourgondische hertogen.
- Abt Elias, schildering uit Ten Duinen (Seminarie Brugge)
De Notre-Dame van Vlaanderen
De abdij van Onze-Lieve-Vrouw Ten Duinen moet een indrukwekkend complex zijn geweest. De bakstenen kerk, ruim 115 meter lang, was een van de meest imposante kerkgebouwen van haar tijd. Ter vergelijking: dat is maar enkele meters kleiner dan de Notre-Dame van Parijs. Het kloosterpand was een vierkant van 50 op 50 meter. De slaapzaal van de paters was 70 meter lang en 20 beter breed. De grote refter was 50 meter lang...
Om maar te zeggen: de Duinenabdij was een machtige religieuze instelling die het lokale belang vér oversteeg. De invloed van Ten Duinen en haar bewoners, de Duinheren genaamd, spreidde zich uit over de hele Nederlanden, Frankrijk en Engeland.
Maar hoe groots de abdij ook was, na enkele eeuwen ging ze teloor. In de 16e eeuw werd ze het slachtoffer van plunderingen en vernielingen door calvinistische beeldenstormers. Het aantal bewoners was toen al sterk afgenomen tot enkele tientallen. Bovendien werden de abdijgebouwen constant bedreigd door het opstuivende zand van de duinen.
Na enkele omzwervingen kon de kloostergemeenschap in 1596 terecht op het nabijgelegen Ten Bogaerde, een abdijhoeve met een enorme schuur en voldoende ruimte om er de nieuwe abdij onder te brengen. De oude abdijgebouwen werden intussen gretig gebruikt als steengroeve om bouwmaterialen te recupereren.
In de 17e eeuw verlieten de Duinheren Ten Bogaerde en verhuisden naar Brugge, waar ze een nieuw abdijcomplex optrokken, nu het Grootseminarie. Wat nog restte van de vroegere abdij in Koksijde verdween onder het zand. In de 20e eeuw legde archeologische opgravingen een stuk terug bloot, o.a. de kerk en het kloosterpand. Maar grote delen van het abdijdomein liggen nog altijd verborgen onder nieuwbouw en een weg, die dwars door de site loopt.
- Klik op het pijltje, schuif de cursor en vergelijk de oude en de huidige toestand
De groene steen van Ten Bogaerde
De groene steen van Ten Bogaerde
Een vreemde archeologische vondst
En hoe zit het nu met die groene steen? Wel, enkele jaren geleden werd bij opgravingen op Ten Bogaerde, de vroegere abdijhoeve tussen Koksijde en Veurne, een hoop steenafval gevonden. Daartussen lag een groenige blok steen. Archeoloog Alexander Lehouck - een steenkenner bij uitstek - had er meteen vragen bij. De vreemde steen met de groenachtige schijn leek niet op andere steensoorten uit de omgeving. Waar kwam deze steen vandaan? En wat was de functie ervan?
Na verder onderzoek bleek dat de steen uit Engeland afkomstig was, meer bepaald uit steengroeves in Sussex of Kent; een zeldzame kalksteensoort die het mineraal glauconiet bevat, vandaar de groenachtige kleur. Deze Zuid-Engelse steen is keihard en werd gebruikt om vijzels en mortieren van te maken, soms ook voor grafstenen. Het blok in Koksijde was duidelijk onderdeel van een groter geheel, was langs de bovenzijde gepolijst en had aan een zijkant mooie profiellijsten. De bewerking wees op een oorsprong rond de 12e eeuw.
En toen ging er een belletje rinkelen bij Jan Van Acker, historicus-mediëvist van het abdijmuseum: was dit misschien een stuk van het verdwenen 'groene' altaar van de abdijkerk, waarvan in oude geschriften gewag wordt gemaakt?
- Boven: de oude abdijhoeve (Ten Bogaerde, Koksijde)
- Links: de groene steen (Abdijmuseum Ten Duinen)
Een vorstelijk altaar
In oude kronieken wordt verteld dat de Duinenabdij een opmerkelijk hoofdaltaar bezat, met een enorm groot tafelblad, ruim 4 meter lang, vervaardigd van groene steen.
We citeren: "In het jaar 1200 ontving Elias, abt van de Duinen, een grote en fijn bewerkte steen uit Engeland ten geschenke. De abt bestemde deze steen, van vijftien voet lang en zes voet breed, voor het hoogaltaar dat hij te gelegener tijd in de nieuwe kerk zou oprichten. De steen was van een vaalgroene kleur, buitengewoon fraai afgewerkt en glanzend als een spiegel."
Wijst de vermelding dat abt Elias de steen vanuit Engeland zou hebben ontvangen, in de richting van de Engelse koning Richard Leeuwenhart? We weten alleszins dat abt Elias kort voordien bemiddeld had bij de vrijlating van de koning in Duitsland. Bijgevolg had hij een zeer goede band met Richard.
Verder wordt vermeld dat vorsten bij een bezoek aan de abdij hun naam in de zijkant van de altaarsteen lieten beitelen. Van de graven van Vlaanderen tot de laatste in de rij, niemand minder dan keizer Karel V. Waarom werd er zoveel belang gehecht aan deze steen? Blijkbaar had dit altaar een uitzonderlijke betekenis, zowel voor de abdij als voor de machthebbers. Voor de Duinheren was het een statussymbool dat bijdroeg tot het prestige van de abdij. Hoe dat altaar er uitzag, weten we niet. Mogelijk leek het op het romaanse altaar uit de Sint-Servaasbasiliek van Maastricht, een tafelblad ondersteund door zuiltjes.
Zoals gezegd viel de Duinenabdij in de late 16e eeuw ten prooi aan de beeldenstorm. Daarom lieten de monniken het altaar overbrengen naar de abdijhoeve Ten Bogaerde, hun nieuwe vestiging. Maar toen ook die hoeve in 1592 door de Geuzen werd afgebrand, zou het verloren zijn gegaan. Het stuk dat bij de archeologische opgravingen op Ten Bogaerde werd ontdekt, zou dan het enige restant zijn van het eens zo fameuze altaar.
- Altaar (Sint-Servaasbasiliek, Maastricht)
Canvas CuriosaZin in meer Canvas Curiosa?Scroll door de voorbije afleveringen
Tomorrowland avant la lettre, anno 1749
Stel je even voor: somptueuze decors, meeslepende muziek en een feestelijk vuurwerk voor een enthousiast publiek. De finale van Tomorrowland?
Neen, hoor, dit is de Londense première van ‘Music for the Royal Fireworks’ in het jaar 1749, gecomponeerd door Händel.
Het Koninklijk Paleis van Brussel
Op onze nationale feestdag van 21 juli passeert het militaire defilé voorbij het Koninklijk Paleis van Brussel. Een iconisch gebouw.
Vandaag kennen we het Paleizenplein met de ietwat pompeuze frontgevel, maar vroeger zag deze plek er helemaal anders uit.
Het verhaal achter de Guldensporenslag
Op 11 juli viert Vlaanderen de feestdag van de Vlaamse gemeenschap. Wat valt er te herdenken?
Tuurlijk, de Guldensporenslag van 1302, maar waarom is die veldslag zo belangrijk dat we er meer dan zeven eeuwen later nog naar teruggrijpen? We duiken de geschiedenis in.
De meridianen van Quetelet
Op verschillende plaatsen in België zijn geheimzinnige lijnen en punten te zien: een koperen strip in een kerkvloer, lijnen van kasseien op een marktplein, bronzen klinknagels in een straat...
Ontdek hier het hoe en waarom van de middaglijnen van Quetelet.
Hoe kwam Alfred Loewenstein aan zijn einde?
In 1928 was de Belgische miljonair Alfred Loewenstein een van de rijkste mensen ter wereld. Hij overleed op dramatische wijze: hij viel uit zijn privévliegtuig boven de Noordzee. Per ongeluk!
Tenminste, zo luidt de officiële versie...
De Paganini van Halle
In zijn tijd werd hij geroemd als de Paganini van de cello. We hebben het over François Servais, geboren als een eenvoudige schoenlappers- zoon in 1807 te Halle.
Naar aanleiding van de Koningin Elisabethwedstrijd die aan de cello is gewijd, zoomen we even in op deze opmerkelijke muzikant.
Wou Leopold II Nederland aanvallen?
In 1854 beraamt de jonge Belgische kroonprins Leopold - de latere koning Leopold II - geheime plannen om Nederland binnen te vallen.
Het ultieme doel is het regime aldaar omver te werpen en de zuidelijke provincies in te lijven bij België. Een idée folle of bittere ernst?
De Ishango-beentjes
In het Museum voor Natuurwetenschappen in Brussel bewaart men de Ishango-beentjes, gevonden in Congo. Ze zijn ruim 22.000 jaar oud en zouden de oudste getuigenissen zijn van wiskundig denken van de mensheid.
Is de wiskunde uitgevonden in prehistorisch Congo?
De zwarte lijfwacht van keizer Karel V
Wist je dat keizer Karel V in zijn hofhouding een zwarte soldaat had, die hem vergezelde als lijfwacht? Of als curiositeit?
Wij richten onze blik op een opmerkelijk schilderij: het unieke portret van de zwarte Afrikaan.
Een keizerlijk Canvas Curiosa-verhaal uit de 16e eeuw…
Spraken Adam en Eva Antwerps?
In de 16e eeuw stelde de humanist Johannes Goropius Becanus dat het Antwerps-Brabants rechtstreeks afstamde van de oertaal van de mensheid.
Lag het aards paradijs dan aan de Schelde?
Alle Sinjoren zijn daarvan overtuigd. Nu Canvas Curiosa nog...
Is de animatiefilm een Belgische uitvinding?
Wist je dat het de Belgische wetenschapper Joseph Plateau was die aan de oorsprong ligt van de animatiefilm en bij uitbreiding van de film tout court?
En wat heeft zijn uitvinding uit 1832 in hemelsnaam te maken met het Madouplein in Brussel?
De Romeinse groet, een fascistische verzinsel?
We kennen het allemaal als een omstreden gebaar: de fascistische Romeinse groet, vaak de Hitlergroet genoemd.
Wist je dat die erg lijkt op de vroegere Olympische groet? Vanwaar komt die? Is het inderdaad een oude Romeinse groet, zoals de Italiaanse fascisten beweren?
Romeinse keizer uit de lage landen
Wie spreekt over de Romeinse keizers, denkt aan Rome als machtscentrum van het Romeinse imperium. Maar wist je dat heel wat keizers niet afkomstig waren van Rome?
Een van hen, Marcus Aurelius Carausius, was een Menapiër uit het huidige West-Vlaanderen.
Sekswerker: het oudste beroep ter wereld?
Er wordt weleens smalend gezegd dat prostitutie het oudste beroep ter wereld is. Waar ligt de oorsprong van dit toch wel eigenaardige beroep?
Van de Sumeriërs over de oude Grieken via de middeleeuwse 'stoven' tot bij Toulouse-Lautrec... de geschiedenis van sekswerk.
Jaqcues Le Maire, de ontdekker van Tonga
De eilandenstaat Tonga kwam onlangs in de media door de vulkaanuitbarsting die daar plaatsvond.
Wist je dat deze eilanden in 1616 'ontdekt' werden door een ontdekkingsreiziger, afkomstig uit onze streken? Hij zette als eerste Europeaan voet op Tonga.
De Brusselse avonturen van Charlotte Brontë
De Engelse zusters Brontë zijn beroemd voor hun romans, die tot de wereldliteratuur behoren.
Wist je dat Charlotte en Emily in 1842 geruime tijd in een Brussels pensionaat verbleven? Charlotte werd verliefd op haar leraar en deed hier inspiratie op voor haar latere romans.
De paus uit de Nederlanden
Op 9 januari 1522 - 500 jaar geleden - werd Adriaan Boeyens uit Utrecht tot paus verkozen. Adrianus VI is de enige paus uit onze streken.
Wie was deze man? Hoe kwam hij als zoon van een eenvoudige timmerman op de pauselijke troon? En hoe verklaart men zijn plotse dood?
Het ware verhaal van de Schone en het Beest
Wie kent niet het sprookje van de Schone en het Beest, over een monsterlijk wezen dat verliefd wordt op een mooie jonge vrouw.
Het verhaal is gebaseerd op het leven van Petrus Gonsalvus, de weerwolfman uit Tenerife. Hij leidde een uitzonderlijk leven.
Het kommetje van Sint-Franciscus
Franciscus van Assisi bezat tijdens zijn leven drink- en eetkommetjes, die na zijn dood door zijn volgelingen als relieken werden bewaard.
Wist je dat twee van die kommetjes zijn overgebleven in Sint-Truiden en Herentals?
Maar zijn ze écht uit de 13de eeuw, de tijd van Franciscus?
Het verdwenen ministaatje
Ruim 200 jaar geleden ontstond een ministaatje. Het heeft net iets meer dan een eeuw bestaan. En wat meer is, nu ligt het in België.
Tussen Luik, Maastricht en Aken was ooit een uniek vierlandenpunt, want daar lag het ministaatje Neutraal Moresnet.
De vergeten vliegtuigramp van 1973
Op 22 december 1973 crashte een Caravelle van Sobelair tegen de bergen nabij Tanger, Marokko. 106 inzittenden, Sabenabemanning incluis, kwamen om. De grootste catastrofe uit de Belgische luchtvaartgeschiedenis.
En toch lijkt deze ramp vergeten.
Het verdwenen panorama
De Grote Moskee van Brussel is nu een niet echt fraai complex in het Jubelpark. Wist je dat dit gebouw er oorspronkelijk helemaal anders uitzag en dat het een expositieruimte was voor een panoramaschilderij van meer dan 100 meter lang?
Waar is dit schilderij nu naartoe?
De laatste gesneuvelde van WOI
Op 11 november 1918 werd in een treinwagon in Noord-Frankrijk de wapenstilstand ondertekend. Op die laatste oorlogsdag sneuvelden nog heel wat soldaten aan beide kanten van het front.
Wie was de allerlaatste soldaat die sneuvelde in de Groote Oorlog van 14-18?
Profeet Mohammed vertrapt?
Enkele jaren geleden veroorzaakte een foto van een Belgische preekstoel een rel in Turkije. Reden: in de kerk van Dendermonde staat een engel die een gebaarde man vertrappelt.
Volgens de Turkse media stelde dit de profeet Mohammed voor.
De huik, de Hollandse boerka
Vandaag kijken we met verontwaardiging naar Afghanistan, waar onder de taliban de boerka opnieuw zijn opgang maakt in het straatbeeld.
Wist je dat vanaf de late middeleeuwen in onze streken een gelijkaardige mantel werd gedragen? De huik.
De geheimzinnige groene steen van Koksijde
Van kluis tot abdij
De Notre-Dame van Vlaanderen
Een abdij met allure
De groene steen van Ten Bogaerde
Een vorstelijk altaar
Zin in meer Canvas Curiosa?