Canvas Curiosa: Het verdwenen ministaatje

Canvas Curiosa Het verdwenen ministaatje Neutraal Moresnet

Ruim 200 jaar geleden ontstond een ministaatje, waarvan de meesten nog nooit hebben gehoord. Het heeft net iets meer dan een eeuw bestaan. En wat meer is, nu ligt het in België.

Ontdek de vreemde geschiedenis van Neutraal Moresnet in de nieuwe Canvas Curiosa.

Grensverhalen

Onder de titel Borderline kan je op Canvas auteursdocumentaires ontdekken over grenzen en wat die doen met landschappen, gemeenschappen en levens. Want grenzen mogen dan artificieel zijn, ze bepalen wel het leven van de burgers die er wonen.

Dat was ook het geval in de grensstreek tussen Luik, Maastricht en Aken. Nu is daar een drielandenpunt, maar ooit was het een uniek vierlandenpunt, want daar lag, geprand tussen België, Nederland en Duitsland, het ministaatje Neutraal Moresnet.

Sluiten

Hoe ontstond Neutraal Moresnet?

Het ontstaan van Neutraal Moresnet was een uitloper van het Congres van Wenen dat na de nederlaag van Napoleon bij de slag van Waterloo in 1815 de staatkundige ordening binnen Europa had hertekend. Toen werd het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden opgericht en werden de grenzen vastgelegd tussen dit nieuwe koninkrijk – ruwweg het huidige Nederland en België – en zijn oostelijke buur Pruisen.

Zinkmijn

Maar in de buurt van het plaatsje Kelmis (La Calamine) vlak bij Moresnet – nu in Oost-België – kwamen ze niet tot overeenstemming. Daar lag immers de belangrijke zinkmijn van Altenberg ofte Vieille Montagne, pal op de grens tussen de twee landen. Geen van beide landen wou deze winstgevende mijn zomaar in handen van de ander laten.

Bovendien had zink een militaire toepassing: in een legering met koper werd het gebruikt als materiaal voor kanonskogels en munitie. Er moest dus een aparte regeling getroffen worden voor dit strategisch belangrijke lapje grond.

Vierlandenpunt

Dat gebeurde op 26 juni 1816 toen het Traktaat van Aken werd getekend, een verdrag tussen Pruisen en het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. Om alle betwisting over de mijn van Vieille Montagne te vermijden, werd besloten het gebied rondom de mijn een aparte status te geven. Het werd een ministaatje, Neutraal Moresnet, onder gezamenlijk bestuur van Pruisen en de Nederlanden.

Het was amper 3,4 vierkante kilometer groot, telde 256 inwoners, een kerk, enkele tientallen huizen en natuurlijk de zinkmijn. Neutraal Moresnet had de vorm van een scherpe driehoek en toen in 1830 België werd opgericht, ontstond daardoor een uniek vierlandenpunt. Overigens nam België vanaf dan de bestuurlijke rechten over Moresnet over van Nederland.

Klein Chicago

Het ministaatje floreerde. De Société de la Vieille Montagne, die de mijnuitbating had overgenomen, droeg hiertoe bij. Tegen 1858 vertienvoudigde de bevolking tot meer dan 2500 inwoners. Er golden nog oude Napoleontische wetten met als gevolg dat een heleboel zaken, die in de omliggende landen verboden waren, hier wel werden gedoogd. Zo werd er massaal sterkedrank gestookt, die dan illegaal het landje werd uitgesmokkeld. Ook waren er enorm veel drankhuizen in het dorp: meer dan 60!

Omdat de belastingen in Neutraal Moresnet zeer laag waren en de lonen relatief hoog, werd het al gauw een belastingparadijs. Douanerechten waren onbestaande. Ook gokken was toegelaten, vandaar het ontstaan van casino’s. Hierdoor kwam er een aantrek van rijk, vaak crimineel volk.

Er was geen leger of politiemacht en de verouderde rechtspraak volgens de Code Napoléon moest gebeuren in Verviers of Aken. Jongelui die hoopten te ontsnappen aan de dienstplicht zochten wel eens hun toevlucht in het neutrale gebied. Moresnet werd een beetje het Chicago van België.

Belges peut-être...

De dwergstraat Neutraal Moresnet had geen eigen munt of post. Men gebruikte Belgisch of Duits geld en voor de post hanteerde men de regel: op een brief naar België plakte men een Belgische postzegel, voor Duitsland een Duitse. In 1848 verschijnen er enkele plaatselijke munten, die nooit als officieel betaalmiddel zijn aanvaard. Hetzelfde geldt voor postzegels die in 1886 in omloop kwamen. Na twee weken werden ze al verboden. Als curiosum voor verzamelaars zijn ze intussen wel gegeerde objecten.

Toen omstreeks 1885 de zinkmijn van Vieille Montagne uitgeput raakte, verdween eigenlijk het bestaansrecht van Neutraal Moresnet. De Duitsers zullen vanaf dan pogingen doen om de status van Moresnet op te heffen met de bedoeling het gebied in te lijven.

De Moresnetters waren trouwens eerder Belgisch dan Duits-Pruisisch gezind. Dat mag ook blijken uit een gezegde uit Moresnet: Neutres toujours. Belges peut-être. Prussiens jamais!

Esperantostaat

Volledig scherm

Een kortstondige opflakkering van het idee van een onafhankelijke staat kwam er met de poging van ene dokter Molly om van Moresnet een Esperantovrijstaat te maken onder de naam Amikejo, Esperanto voor Plaats van Vriendschap.

Het zou het wereldcentrum van de kunsttaal Esperanto worden. Er werd een nationale hymne gecomponeerd, een vlag ontworpen en het nieuws werd in 1908 bekendgemaakt in de internationale pers. Maar het bleef bij een utopie die door de Eerste Wereldoorlog werd tenietgedaan.

Na de wapenstilstand eindigde ook het statuut van Neutraal Moresnet. Met de ondertekening van het Verdrag van Versailles op 28 juni 1919 werd het hele gebied aan België toegewezen en viel het doek over dit ministaatje dat ruim honderd jaar had bestaan.

Nu rest alleen hier en daar nog een eenzame grenspaal in het bos.

Sluiten

Canvas CuriosaZin in meer Canvas Curiosa?Bekijk de voorbije afleveringen

De huik, de Hollandse boerka

Vandaag kijken we met verontwaardiging naar Afghanistan, waar onder de taliban de boerka opnieuw zijn opgang maakt in het straatbeeld.

Wist je dat vanaf de late middeleeuwen in onze streken een gelijkaardige mantel werd gedragen? De huik.

Profeet Mohammed vertrapt?

Enkele jaren geleden veroorzaakte een foto van een Belgische preekstoel een rel in Turkije. Reden: in de kerk van Dendermonde staat een engel die een gebaarde man vertrappelt.

Volgens de Turkse media stelde dit de profeet Mohammed voor.

De laatste gesneuvelde van WOI

Op 11 november 1918 werd in een treinwagon in Noord-Frankrijk de wapenstilstand ondertekend. Op die laatste oorlogsdag sneuvelden nog heel wat soldaten aan beide kanten van het front.

Wie was de allerlaatste soldaat die sneuvelde in de Groote Oorlog van 14-18?

Het verdwenen panorama

De Grote Moskee van Brussel is nu een niet echt fraai complex in het Jubelpark. Wist je dat dit gebouw er oorspronkelijk helemaal anders uitzag en dat het een expositieruimte was voor een panoramaschilderij van meer dan 100 meter lang?

Waar is dit schilderij nu naartoe?

De vergeten vliegtuigramp van 1973

Op 22 december 1973 crashte een Caravelle van Sobelair tegen de bergen nabij Tanger, Marokko. 106 inzittenden, Sabenabemanning incluis, kwamen om. De grootste catastrofe uit de Belgische luchtvaartgeschiedenis.

En toch lijkt deze ramp vergeten.

Verder Terug