Canvas CuriosaDe zwarte lijfwacht van keizer Karel V Black History Month
Maart is Black History Month in België, een moment om terug te kijken op de geschiedenis van de zwarte Afrikanen. Wij richten onze blik op een opmerkelijk schilderij uit onze kunstgeschiedenis: het unieke portret van de zwarte lijfwacht van keizer Karel V.
Een keizerlijk Canvas Curiosa-verhaal uit de 16e eeuw…
Portret van Afrikaanse man © Rijksmuseum Amsterdam
De schilder Jan Mostaert
Jan Jansz. Mostaert wordt geboren in Haarlem rond 1475 en krijgt zijn opleiding in zijn geboortestad. In 1502 treedt hij toe tot het Sint-Lucasgilde, de stedelijke broederschap die de kunstenaars verenigde. Mostaert ontpopt zich tot een gerenommeerd schilder, die onder meer altaarstukken maakt voor de Sint-Bavokerk van Haarlem.
Vanaf 1516 is hij werkzaam in de Zuidelijke Nederlanden, waarschijnlijk aan het hof van landvoogdes Margaretha van Oostenrijk in Mechelen. Zij benoemt hem tot 'painctre aux honneurs', een eretitel, maar of hij haar vaste hofschilder was, is niet bekend. Wellicht werkt Mostaert ook in Brussel, de andere vorstelijke residentiestad in de Nederlanden, waar de jonge keizer Karel V vaak vertoeft.
Of Jan Mostaert al die tijd ook permanent in Mechelen of Brussel woont en werkt, wordt betwijfeld. Mogelijk verblijft hij alleen tijdelijk aan het hof en woont hij verder gewoon in Haarlem, waar hij uiteindelijk rond 1553 overlijdt.
Portret van een ridder (vaak beschouwd als een zelfportret van Mostaert) © KMSK Brussel
Wie is de Afrikaan?
Wie is de Afrikaan?
Er zijn kunsthistorici die het bestempelen als een voorstelling van Sint-Mauritius, een heilige die traditioneel wordt afgebeeld als een zwarte soldaat. Dit portret bevat echter geen enkele expliciete verwijzing naar de heilige. Meestal draagt die een pronkharnas en een lans, wat hier niet het geval is. De identificatie als de heilige Mauritius lijkt twijfelachtig.
Anderen zien hem als een anonieme edelman van Afrikaanse afkomst, die aan het hof te Mechelen zou verbleven hebben. Maar hiervoor zijn geen bewijzen te vinden.
Wie is het dan wel? Het lijkt hier om een duidelijk individueel portret te gaan. Deze Afrikaan is weliswaar 'moors' qua uitzicht, dat wil zeggen met een donkere huidskleur, maar bepaalde attributen geven aan dat hij geen moslim is, wel een katholiek.
Christoffel de Moor
Een plausibele identificatie is die van Christophle le More. In 1501 staat hij vermeld als een van de hovelingen van Filips de Schone, de vader van Karel V. Mogelijk is hij in het gevolg van Johanna van Castilië, echtgenote van Filips en moeder van Karel, naar de Nederlanden gekomen. Christophle le Nègre, zoals hij dan nog wordt genoemd, werkt aanvankelijk als stalknecht. Dat lijkt een ondergeschikte positie, maar omdat edellieden moesten leren paardrijden, komt hij op die manier wellicht dagelijks in contact met de jonge prins Karel.
Stilaan maakt hij carrière aan het hof en groeit door tot boogschutter en lijfwacht van de jonge Karel. Hij begeleidt Karel op diens reis naar Spanje in 1517. In 1520 vergezelt Le More als lid van de lijfwacht Karel V bij diens kroning tot Rooms koning in Aken.
Op bedevaart naar Halle
We mogen veronderstellen dat Christophle een christen was. Zijn voornaam wijst daar al op. Ook het Maria-insigne dat hij op zijn rode baret draagt, is daar een bewijs van. Dit embleem verwijst naar een pelgrimstocht naar Halle, een favoriet bedevaartsoord van het Brusselse hof. Daar staat immers in de basiliek een miraculeus beeld van Onze-Lieve-Vrouw, de zwarte Madonna.
We weten dat de Bourgondische en Habsburgse vorsten een grote devotie koesteren voor Maria en meermaals op bedevaart gaan naar Halle. En uiteraard worden ze daarbij omringd door hun lijfwachten. Keizer Karel V brengt minstens één bezoek aan Halle in 1520, samen met zijn broer Ferdinand. Mogelijk heeft Christophle bij die gelegenheid het zilveren medaillon verkregen dat hij nadien trots op zijn muts draagt.
Portret van Afrikaanse man © Rijksmuseum Amsterdam
Afrikanen in de kunst
Zwarten werden zelden of nooit als individu geportretteerd. Afrikanen werden wel al afgebeeld. We zien bijvoorbeeld de zwarte als een van de Drie Koningen, het bekende verhaal uit de Bijbel. Maar dat zijn meestal stereotiepe voorstellingen.
Jan Mostaert bijvoorbeeld beeldt een zwarte koning af in zijn Aanbidding der koningen, maar dat is nog geen écht portret. Er zijn weinig individuele trekken weergegeven; eerder een clichématige zwarte figuur met kroezelhaar en rode lippen.
Verder zien we zwarten soms opduiken als nevenfiguur in een tafereel, veelal als bediende. In de 17e eeuw zijn er prachtige portretten van zwarten door Rembrandt en Rubens, maar dat zijn voorstudies, geen zelfstandige werken. En wanneer er later wel zelfstandige portretten van zwarten verschijnen, gebeurt dit meestal uit een drang naar het exotische.
Aanbidding der koningen © Rijksmuseum Amsterdam
Curiosum?
Behoorde deze Christophle dan ook tot de elite? Hij was natuurlijk een keizerlijke lijfwacht. Maar waarom werd hij geportretteerd door Mostaert?
Meestal was de geportretteerde de opdrachtgever voor het schilderij, maar soms liet een meerdere ook ondergeschikten afbeelden, zoals de dwergen en narren aan het hof. Vanuit een ironisch-paternalistische visie werden de geportretteerden beschouwd als curiosum, waarmee men graag uitpakte.
Was dat misschien ook de reden waarom keizer Karel überhaupt een zwarte soldaat als lijfwacht had? Het moet een opvallend gezicht geweest zijn: de keizer die ergens zijn intrede deed, vergezeld van een Afrikaanse lijfwacht.
Of beschikte Christophle over de kwaliteiten van een uitmuntend soldaat en werd hij - afgezien van zijn huidskleur - daarom in dienst genomen? Aangezien hij vele jaren lang bij het hof bleef en daar een lange loopbaan uitbouwde, mogen we veronderstellen dat hij méér dan alleen maar als een curiositeit werd beschouwd. De zelfbewuste houding, kleding en rijke attributen op zijn portret getuigen van een succesvolle assimilatie van deze man binnen de culturele normen van de Europese renaissance.
Intrede van Karel V in Bologna © Museum Plantijn-Moretus Antwerpen
Canvas CuriosaZin in meer Canvas Curiosa?Scroll door de voorbije afleveringen
De huik, de Hollandse boerka
Vandaag kijken we met verontwaardiging naar Afghanistan, waar onder de taliban de boerka opnieuw zijn opgang maakt in het straatbeeld.
Wist je dat vanaf de late middeleeuwen in onze streken een gelijkaardige mantel werd gedragen? De huik.
Profeet Mohammed vertrapt?
Enkele jaren geleden veroorzaakte een foto van een Belgische preekstoel een rel in Turkije. Reden: in de kerk van Dendermonde staat een engel die een gebaarde man vertrappelt.
Volgens de Turkse media stelde dit de profeet Mohammed voor.
De laatste gesneuvelde van WOI
Op 11 november 1918 werd in een treinwagon in Noord-Frankrijk de wapenstilstand ondertekend. Op die laatste oorlogsdag sneuvelden nog heel wat soldaten aan beide kanten van het front.
Wie was de allerlaatste soldaat die sneuvelde in de Groote Oorlog van 14-18?
Het verdwenen panorama
De Grote Moskee van Brussel is nu een niet echt fraai complex in het Jubelpark. Wist je dat dit gebouw er oorspronkelijk helemaal anders uitzag en dat het een expositieruimte was voor een panoramaschilderij van meer dan 100 meter lang?
Waar is dit schilderij nu naartoe?
De vergeten vliegtuigramp van 1973
Op 22 december 1973 crashte een Caravelle van Sobelair tegen de bergen nabij Tanger, Marokko. 106 inzittenden, Sabenabemanning incluis, kwamen om. De grootste catastrofe uit de Belgische luchtvaartgeschiedenis.
En toch lijkt deze ramp vergeten.
Het verdwenen ministaatje
Ruim 200 jaar geleden ontstond een ministaatje. Het heeft net iets meer dan een eeuw bestaan. En wat meer is, nu ligt het in België.
Tussen Luik, Maastricht en Aken was ooit een uniek vierlandenpunt, want daar lag het ministaatje Neutraal Moresnet.
Het kommetje van Sint-Franciscus
Franciscus van Assisi bezat tijdens zijn leven drink- en eetkommetjes, die na zijn dood door zijn volgelingen als relieken werden bewaard.
Wist je dat twee van die kommetjes zijn overgebleven in Sint-Truiden en Herentals?
Maar zijn ze écht uit de 13de eeuw, de tijd van Franciscus?
Het ware verhaal van de Schone en het Beest
Wie kent niet het sprookje van de Schone en het Beest, over een monsterlijk wezen dat verliefd wordt op een mooie jonge vrouw.
Het verhaal is gebaseerd op het leven van Petrus Gonsalvus, de weerwolfman uit Tenerife. Hij leidde een uitzonderlijk leven.
De paus uit de Nederlanden
Op 9 januari 1522 - 500 jaar geleden - werd Adriaan Boeyens uit Utrecht tot paus verkozen. Adrianus VI is de enige paus uit onze streken.
Wie was deze man? Hoe kwam hij als zoon van een eenvoudige timmerman op de pauselijke troon? En hoe verklaart men zijn plotse dood?
De Brusselse avonturen van Charlotte Brontë
De Engelse zusters Brontë zijn beroemd voor hun romans, die tot de wereldliteratuur behoren.
Wist je dat Charlotte en Emily in 1842 geruime tijd in een Brussels pensionaat verbleven? Charlotte werd verliefd op haar leraar en deed hier inspiratie op voor haar latere romans.
Jaqcues Le Maire, de ontdekker van Tonga
De eilandenstaat Tonga kwam onlangs in de media door de vulkaanuitbarsting die daar plaatsvond.
Wist je dat deze eilanden in 1616 'ontdekt' werden door een ontdekkingsreiziger, afkomstig uit onze streken? Hij zette als eerste Europeaan voet op Tonga.
Sekswerker: het oudste beroep ter wereld?
Er wordt weleens smalend gezegd dat prostitutie het oudste beroep ter wereld is. Waar ligt de oorsprong van dit toch wel eigenaardige beroep?
Van de Sumeriërs over de oude Grieken via de middeleeuwse 'stoven' tot bij Toulouse-Lautrec... de geschiedenis van sekswerk.
Romeinse keizer uit de lage landen
Wie spreekt over de Romeinse keizers, denkt aan Rome als machtscentrum van het Romeinse imperium. Maar wist je dat heel wat keizers niet afkomstig waren van Rome?
Een van hen, Marcus Aurelius Carausius, was een Menapiër uit het huidige West-Vlaanderen.
De Romeinse groet, een fascistische verzinsel?
We kennen het allemaal als een omstreden gebaar: de fascistische Romeinse groet, vaak de Hitlergroet genoemd.
Wist je dat die erg lijkt op de vroegere Olympische groet? Vanwaar komt die? Is het inderdaad een oude Romeinse groet, zoals de Italiaanse fascisten beweren?
Is de animatiefilm een Belgische uitvinding?
Wist je dat het de Belgische wetenschapper Joseph Plateau was die aan de oorsprong ligt van de animatiefilm en bij uitbreiding van de film tout court?
En wat heeft zijn uitvinding uit 1832 in hemelsnaam te maken met het Madouplein in Brussel?
Spraken Adam en Eva Antwerps?
In de 16e eeuw stelde de humanist Johannes Goropius Becanus dat het Antwerps-Brabants rechtstreeks afstamde van de oertaal van de mensheid.
Lag het aards paradijs dan aan de Schelde?
Alle Sinjoren zijn daarvan overtuigd. Nu Canvas Curiosa nog...
De zwarte lijfwacht van keizer Karel V
De schilder Jan Mostaert
Wie is de Afrikaan?
Afrikanen in de kunst
Curiosum?
Zin in meer Canvas Curiosa?