Opmerking

Dit multimediaverhaal gebruikt video- en audioclips. Ga na of uw luidsprekers ingeschakeld zijn.

Gebruik het muiswiel of de pijltoetsen op uw toetsenbord om tussen pagina’s te navigeren.

Vegen om tussen pagina‘s te navigeren

Hier gaan we

Canvas Curiosa: De Ishango-beentjes

Logo https://canvastv.pageflow.io/canvas-curiosa-de-ishango-beentjes

In het Museum voor Natuurwetenschappen in Brussel - beter bekend als het Dino-museum - worden enkele eeuwenoude stukken been bewaard die de Ishango-beentjes worden genoemd. In deze botten, die werden gevonden in Congo, zijn tientallen streepjes gekerfd. Ze zijn ruim 22.000 jaar oud en zouden de oudste getuigenissen zijn van wiskundig denken van de mensheid. 

Deze archeologische artefacten werden in de jaren '50 in Belgisch-Congo opgegraven door een Belgische geoloog. Nu vraagt Congo dat België deze waardevolle topstukken zou teruggeven.






Ga naar de eerste pagina
Het was de Belgische geoloog Jean de Heinzelin de Braucourt (1920-1998) die in opdracht van het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen onderzoek deed in het toenmalige Belgisch-Congo, meer bepaald aan het Edwardmeer, ook het Rutanzigemeer genoemd, bij de grens met Oeganda en Rwanda, het gebied van de grote meren.

Tussen 1950 en 1959 verrichtte Jean de Heinzelin, die hoogleraar was aan de universiteit van Gent, er opgravingen, onder meer in het dorp Ishango aan de oevers van het meer. Dankzij vroegere archeologische exploraties wist hij dat er op die plek sporen van prehistorische bewoning moesten te vinden zijn. 

De opgravingen van de Heinzelin en zijn team brachten duizenden stukken aan het licht: gereedschap in kwarts en steen, harpoenen en andere voorwerpen, beenderen van mensen en dieren. De meeste van deze resten bevonden zich in de onderste lagen van de opgravingssite. Ze zijn heel oud: naar schatting tussen de 20.000 en de 25.000 jaar.
Ga naar de eerste pagina
De meest opmerkelijke vondst van de Heinzelin was een klein beentje van amper 10 centimeter lang, wellicht een stuk kuitbeen van een baviaan of een ander zoogdier, opgegraven in Ishango in 1950. Op de top is een stuk kwartskristal vastgemaakt. Het been lijkt een prehistorisch graveer- of snijwerktuig te zijn.

Opvallend zijn de vele inkervingen die over de lengte van het stuk been zijn gemaakt. In totaal 168 parallelle streepjes die groepjes vormen en verdeeld zijn over drie kolommen. 

De Heinzelin begreep dat dit niet zomaar wat toevallige inkepingen waren, maar dat er een betekenis, een bedoeling achter zat. Zo bevat de linkse kolom streepjes die gegroepeerd zijn tot de getallen 11, 13, 17 en 19. En dat zijn de priemgetallen tussen 10 en 20. Toeval?

De twee andere kolommen tonen reeksen getallen die het resultaat zijn van welbepaalde rekenkundige bewerkingen. De Heinzelin publiceerde zijn bevindingen en riep het Ishango-beentje uit tot het oudste wiskundig relict van de mensheid.

Pas in 1998 maakte de Heinzelin bekend dat er nog een tweede gelijkaardig beentje bestond, dat ook in Ishango was ontdekt. Dit stuk telt 90 inkervingen, die eveneens in groepjes voorkomen en getallenreeksen lijken te vormen.



Ga naar de eerste pagina
Er zijn verschillende theorieën over de betekenis van de Ishango-beentjes. Van een prehistorische telstok over een kalender met aanduiding van de maanstanden tot een soort rekenlineaal, gebaseerd op de bases 6 en 10, een telsysteem dat vandaag nog altijd bestaat in Centraal Afrika. 

Dit rekensysteem was ook in gebruik bij de oude Egyptenaren. Vroeger werd gedacht dat deze wiskundige concepten vanuit het land van de farao's via de Nijl in Centraal Afrika waren terecht gekomen. Nu lijkt het erop dat het andersom was. Vanuit Congo heeft het zich verspreid via de Nijl naar het noorden.

Wat er ook van zij, de twee stukken bot van Ishango worden vandaag gezien als één van de oudste - zo niet dé oudste - uitingen van het menselijk vermogen om te rekenen en wiskundig na te denken. Een ommekeer in onze kijk op de beschavingsgeschiedenis: de oorsprong van de wis- en rekenkunde ligt niet in Egypte, maar in Congo.
Ga naar de eerste pagina
0:00
/
0:00
Start video now
Tim Kamanayo is een Vlaming met Rwandese roots. Hij heeft een persoonlijke band met de Ishango-beentjes. Hij doet zijn verhaal...

Ga naar de eerste pagina
De Ishango-beentjes, die nu in Brussel worden bewaard, werden destijds opgegraven in Belgisch-Congo. Vandaar dat het ICCN, het Institut Congolais de la Conservation de la Nature, in november 2021 "Operatie Ishango" lanceerde en de teruggave vroeg van deze waardevolle artefacten aan Congo. Het is immers Congolees cultureel erfgoed en het proces voor de repatriëring hiervan moet worden opgestart.

President Félix Tshisekedi steunt dit initiatief en richt een commissie op om de teruggave van Congolese cultuurgoederen die tijdens het koloniaal bewind werden uitgevoerd, te bewerkstelligen én ook te kijken naar een herbestemming en herwaardering van deze stukken. 

Intussen is aan Belgische kant het "Onderzoeksproject Home" opgestart dat de kwestie van teruggave zal bekijken, niet specifiek voor de beentjes van Ishango aan Congo, maar voor menselijke resten waarvan door een land van oorsprong de repatriëring zou worden gevraagd. In eerste instantie wordt een inventaris opgemaakt van alle menselijke beenderen, schedels of geraamtes, fossielen en mummies enz. die in Belgische collecties worden bewaard. Wordt vervolgd!



Ga naar de eerste pagina
0:00
/
0:00
Start video now
Tim Kamanayo steunt de vraag voor teruggave van de Ishango-beentjes aan Congo. Hij heeft zelfs een voorstel dat ruimer gaat.

Ga naar de eerste pagina
Ga naar de eerste pagina
Omlaag schuiven om verder te gaan Swipe to continue
Vegen om verder te gaan