Canvas CuriosaIs de animatiefilm een Belgische uitvinding?
Wist je dat het de Belg Joseph Plateau was die aan de oorsprong ligt van de animatiefilm? En wat heeft zijn uitvinding in hemelsnaam te maken met het Madouplein in Brussel?
Een Canvas Curiosa over filmgeschiedenis...
Wie is Joseph Plateau?
Geboren te Brussel in 1801 als zoon van een kunstschilder, ontwikkelt hij een aanleg voor tekenen. Zijn vader Antoine Plateau is vooral gekend als decoratieschilder in adellijke en vorstelijke verblijven, zoals het paviljoen De Notelaer in Hingene aan de Schelde, en verschillende koninklijke gebouwen in Brussel en Den Haag.
Na de dood van zijn beide ouders komt de 14-jarige Joseph onder de voogdij van zijn oom, die hem naar het Koninklijk Atheneum van Brussel stuurt. Reeds als jongeman organiseert hij wetenschappelijke demonstraties in salons, waar hij zijn publiek verbaast met originele experimenten. In 1822 schrijft hij zich in aan de Universiteit van Luik. Hij studeert er eerst letteren, nadien wetenschappen. Hij doctoreert er in de wis- en natuurkunde.
Plateau legt zich vooral toe op de studie van de optica. Hij onderzoekt de lichtnawerking op het netvlies van het oog. In 1835 wordt hij hoogleraar aan de nieuwe faculteit wetenschappen van de Gentse universiteit. Vanaf 1843 wordt hij langzaamaan blind. Eerst werd aangenomen ten gevolge van optische experimenten waarbij hij recht in de zon keek. Nu denkt men eerder aan een progressieve oogontsteking. Hij overlijdt in Gent in 1883.
Fenakistiscoop
Zijn filmuitvinding kadert in zijn onderzoek naar optische verschijnselen. Plateau bestudeert hoe ons oog functioneert. Hij bedenkt dat beweging kan worden weergegeven door een snelle opeenvolging van stilstaande beelden, afgewisseld met zwarte tussenbeelden. Wanneer je die beelden op een ronde schijf bevestigt en voor een spiegel door een spleet in de draaiende schijf kijkt, zie je een vloeiende beweging.
Het toestel dat hij hiervoor ontwikkelt, noemt hij de fenakistiscoop. ‘Fenax’ betekent in het Grieks bedrieger en ‘skopein’ is zien. Het apparaat creëert immers op bedrieglijke wijze een illusie van bewegende beelden. Het is het allereerste toestel waarmee je bewegend beeld kan tonen en daarom wordt Plateau beschouwd als de pionier van de (animatie)film.
Joseph Plateau doet deze uitvinding in 1832. Hij beschrijft ze al het jaar voordien in zijn publicatie “Sur un nouveau genre d’illusions d’optique”.
Hoe werkt de fenakistiscoop?
Commercieel succes
Diverse uitgevers over heel Europa en Amerika brengen het toestel uit met sets van schijven in een mooie box, zodat de gebruikers naar meerdere ‘films’ kunnen kijken. Het is een commercieel succes, maar Plateau heeft zijn uitvinding nooit gepatenteerd zodat hij er niet rijk van wordt. De naam van het apparaat verschilt ook van uitgever tot uitgever: fenakistiscoop, fantascope, toverschijf, wheel of wonders, magic circle, enzovoort…
Na enkele jaren duikt een nieuw apparaat op, de zogenaamde zoötroop, die op Plateau’s uitvinding verder bouwt, maar dan zonder het gebruik van een spiegel. Dit cilindervormige toestel kon overal bekeken worden, ook door meerdere toeschouwers tegelijk en dat was natuurlijk een commercieel voordeel.
Nog later zien we dat het principe van Plateau verder wordt ontwikkeld en gecombineerd met een projectietoestel door de gebroeders Lumière: de cinematograaf uit 1895. En daarmee zitten we bij de pioniers van de echte film.
En het Madouplein?
Hoewel Joseph Plateau wel wat kon tekenen, had hij natuurlijk de hulp nodig van een echte kunstenaar om de afbeeldingen op de schijven van zijn fenakistiscoop te maken. Daarvoor deed hij een beroep op de Brusselse schilder Jean-Baptiste Madou (1796-1877), naar wie het bovenvermelde plein is genoemd.
Madou was vooral actief als genreschilder, lithograaf en illustrator. Hij was ook tekenleraar voor de kinderen van de koninklijke familie. Wellicht leerde hij Plateau kennen via een gemeenschappelijk kennis, de bekende wetenschapper Adolphe Quetelet.
Voor de fenakistiscoop tekende hij meerdere schijven, die getuigen van zijn grote fantasie. Hij beperkte zich niet tot een simpele beweging, maar voegde er lichteffecten aan toe, zoals een monnik die met een fakkel door een nachtelijke kloostergalerij dwaalt.
(c) collectie GUM (Gents Universiteitsmuseum)
Google eert Plateau
Het feit dat deze doodle in 41 landen te zien was, toont aan hoe groot de invloed van Joseph Plateau is. Op die manier wou Google een steentje bijdragen aan de bekendheid van deze Belgische wetenschapper.
Canvas CuriosaZin in meer Canvas Curiosa?Scroll door de voorbije afleveringen
De huik, de Hollandse boerka
Vandaag kijken we met verontwaardiging naar Afghanistan, waar onder de taliban de boerka opnieuw zijn opgang maakt in het straatbeeld.
Wist je dat vanaf de late middeleeuwen in onze streken een gelijkaardige mantel werd gedragen? De huik.
Profeet Mohammed vertrapt?
Enkele jaren geleden veroorzaakte een foto van een Belgische preekstoel een rel in Turkije. Reden: in de kerk van Dendermonde staat een engel die een gebaarde man vertrappelt.
Volgens de Turkse media stelde dit de profeet Mohammed voor.
De laatste gesneuvelde van WOI
Op 11 november 1918 werd in een treinwagon in Noord-Frankrijk de wapenstilstand ondertekend. Op die laatste oorlogsdag sneuvelden nog heel wat soldaten aan beide kanten van het front.
Wie was de allerlaatste soldaat die sneuvelde in de Groote Oorlog van 14-18?
Het verdwenen panorama
De Grote Moskee van Brussel is nu een niet echt fraai complex in het Jubelpark. Wist je dat dit gebouw er oorspronkelijk helemaal anders uitzag en dat het een expositieruimte was voor een panoramaschilderij van meer dan 100 meter lang?
Waar is dit schilderij nu naartoe?
De vergeten vliegtuigramp van 1973
Op 22 december 1973 crashte een Caravelle van Sobelair tegen de bergen nabij Tanger, Marokko. 106 inzittenden, Sabenabemanning incluis, kwamen om. De grootste catastrofe uit de Belgische luchtvaartgeschiedenis.
En toch lijkt deze ramp vergeten.
Het verdwenen ministaatje
Ruim 200 jaar geleden ontstond een ministaatje. Het heeft net iets meer dan een eeuw bestaan. En wat meer is, nu ligt het in België.
Tussen Luik, Maastricht en Aken was ooit een uniek vierlandenpunt, want daar lag het ministaatje Neutraal Moresnet.
Het kommetje van Sint-Franciscus
Franciscus van Assisi bezat tijdens zijn leven drink- en eetkommetjes, die na zijn dood door zijn volgelingen als relieken werden bewaard.
Wist je dat twee van die kommetjes zijn overgebleven in Sint-Truiden en Herentals?
Maar zijn ze écht uit de 13de eeuw, de tijd van Franciscus?
Het ware verhaal van de Schone en het Beest
Wie kent niet het sprookje van de Schone en het Beest, over een monsterlijk wezen dat verliefd wordt op een mooie jonge vrouw.
Het verhaal is gebaseerd op het leven van Petrus Gonsalvus, de weerwolfman uit Tenerife. Hij leidde een uitzonderlijk leven.
De paus uit de Nederlanden
Op 9 januari 1522 - 500 jaar geleden - werd Adriaan Boeyens uit Utrecht tot paus verkozen. Adrianus VI is de enige paus uit onze streken.
Wie was deze man? Hoe kwam hij als zoon van een eenvoudige timmerman op de pauselijke troon? En hoe verklaart men zijn plotse dood?
De Brusselse avonturen van Charlotte Brontë
De Engelse zusters Brontë zijn beroemd voor hun romans, die tot de wereldliteratuur behoren.
Wist je dat Charlotte en Emily in 1842 geruime tijd in een Brussels pensionaat verbleven? Charlotte werd verliefd op haar leraar en deed hier inspiratie op voor haar latere romans.
Jaqcues Le Maire, de ontdekker van Tonga
De eilandenstaat Tonga kwam onlangs in de media door de vulkaanuitbarsting die daar plaatsvond.
Wist je dat deze eilanden in 1616 'ontdekt' werden door een ontdekkingsreiziger, afkomstig uit onze streken? Hij zette als eerste Europeaan voet op Tonga.
Sekswerker: het oudste beroep ter wereld?
Er wordt weleens smalend gezegd dat prostitutie het oudste beroep ter wereld is. Waar ligt de oorsprong van dit toch wel eigenaardige beroep?
Van de Sumeriërs over de oude Grieken via de middeleeuwse 'stoven' tot bij Toulouse-Lautrec... de geschiedenis van sekswerk.
Romeinse keizer uit de lage landen
Wie spreekt over de Romeinse keizers, denkt aan Rome als machtscentrum van het Romeinse imperium. Maar wist je dat heel wat keizers niet afkomstig waren van Rome?
Een van hen, Marcus Aurelius Carausius, was een Menapiër uit het huidige West-Vlaanderen.
De Romeinse groet, een fascistische verzinsel?
We kennen het allemaal als een omstreden gebaar: de fascistische Romeinse groet, vaak de Hitlergroet genoemd.
Wist je dat die erg lijkt op de vroegere Olympische groet? Vanwaar komt die? Is het inderdaad een oude Romeinse groet, zoals de Italiaanse fascisten beweren?
Is de animatiefilm een Belgische uitvinding?
Wie is Joseph Plateau?
Fenakistiscoop
Hoe werkt de fenakistiscoop?
Commercieel succes
En het Madouplein?
Google eert Plateau
Zin in meer Canvas Curiosa?