Canvas CuriosaProfeet Mohammed vertrapt?
Enkele jaren geleden veroorzaakte een foto van een preekstoel uit een Belgische kerk een heuse rel in Turkije. Reden: op de bewuste kansel in de Onze-Lieve-Vrouwekerk van Dendermonde staat een engel afgebeeld die een gebaarde man met een boek vertrappelt. Stelt dit de profeet Mohammed voor?
Wie vandaag ons rijke kerkelijke patrimonium bekijkt – en er zijn nogal wat toeristen die speciaal daarvoor ons land bezoeken – kan enkele opmerkelijke staaltjes van xenofobie, antisemitisme, islamofobie of racisme in ’t algemeen ontdekken. Uiteraard moet je dat alles in zijn historische context plaatsen en niet alleen met de ogen van iemand uit de 21ste eeuw bekijken, maar het blijft een bizar verschijnsel.
Enkele voorbeelden…
Wie vandaag ons rijke kerkelijke patrimonium bekijkt – en er zijn nogal wat toeristen die speciaal daarvoor ons land bezoeken – kan enkele opmerkelijke staaltjes van xenofobie, antisemitisme, islamofobie of racisme in ’t algemeen ontdekken. Uiteraard moet je dat alles in zijn historische context plaatsen en niet alleen met de ogen van iemand uit de 21ste eeuw bekijken, maar het blijft een bizar verschijnsel.
Enkele voorbeelden…
De moslim van Dendermonde
De moslim van Dendermonde
Volledig scherm
Het reeds vermelde beeld van de engel die Mohammed vertrappelt, is te zien op de preekstoel in de Onze-Lieve-Vrouwekerk, de hoofdkerk van Dendermonde.
Deze preekstoel of kansel uit 1681 is een mooi voorbeeld van barokke beeldhouwkunst. Maker was de Antwerpse beeldhouwer Mattheus van Beveren. Hij laat de kuip van de preekstoel, waarin de priester plaatsnam om de gelovigen toe te spreken, rusten op drie gevleugelde engelen. Onder de voeten van de engelen kronkelt een gebaarde man die een boek vasthoudt.
Deze figuur werd meestal beschouwd als de profeet Mohammed met de Koran. De engelen verdrukken zo de ongelovige en zijn dwaalleer. Voor moslims ligt dit uiteraard gevoelig: het afbeelden van de profeet is sowieso taboe, laat staan als een vertrappelde, vernederde figuur.
Na de rel in de Turkse media wordt de gebaarde figuur nu in een toeristisch foldertje over de kerk omschreven als ‘een moslim’ die het ongeloof voorstelt.
Deze preekstoel of kansel uit 1681 is een mooi voorbeeld van barokke beeldhouwkunst. Maker was de Antwerpse beeldhouwer Mattheus van Beveren. Hij laat de kuip van de preekstoel, waarin de priester plaatsnam om de gelovigen toe te spreken, rusten op drie gevleugelde engelen. Onder de voeten van de engelen kronkelt een gebaarde man die een boek vasthoudt.
Deze figuur werd meestal beschouwd als de profeet Mohammed met de Koran. De engelen verdrukken zo de ongelovige en zijn dwaalleer. Voor moslims ligt dit uiteraard gevoelig: het afbeelden van de profeet is sowieso taboe, laat staan als een vertrappelde, vernederde figuur.
Na de rel in de Turkse media wordt de gebaarde figuur nu in een toeristisch foldertje over de kerk omschreven als ‘een moslim’ die het ongeloof voorstelt.
Dominicus en de ketter
In de Begijnhofkerk in Brussel-Centrum, voluit Sint-Jan-Baptist ten Begijnhof, staat een preekstoel, die erg lijkt op het Dendermondse voorbeeld.
Deze kansel dateert van omstreeks 1757 en is oorspronkelijk afkomstig uit de kloosterkerk van de Dominicanen of Predikheren van Mechelen. Hij werd pas in de 19de eeuw overgebracht naar Brussel.
Het stelt de heilige Dominicus voor die de ketterij overwint. Hij staat bovenop een ongelovige, zijnde een gebaarde man in oosterse kledij met een soort tulband. In zijn handen klemt de man een boek vast. Dat dit boek ketterse onwaarheden bevat, mag blijken uit het feit dat er een slang komt uitgekropen. Is dit ook een verwijzing naar Mohammed en de Koran?
Deze kansel dateert van omstreeks 1757 en is oorspronkelijk afkomstig uit de kloosterkerk van de Dominicanen of Predikheren van Mechelen. Hij werd pas in de 19de eeuw overgebracht naar Brussel.
Het stelt de heilige Dominicus voor die de ketterij overwint. Hij staat bovenop een ongelovige, zijnde een gebaarde man in oosterse kledij met een soort tulband. In zijn handen klemt de man een boek vast. Dat dit boek ketterse onwaarheden bevat, mag blijken uit het feit dat er een slang komt uitgekropen. Is dit ook een verwijzing naar Mohammed en de Koran?
Angst voor de Turken
Er zijn nog gelijkaardige beelden te vinden in onze kerken. Het kadert natuurlijk in de iconografie van de Contrareformatie, waar het katholieke geloof triomfeert boven alle andere religies.
Je mag niet vergeten dat in de 17de eeuw de Ottomaanse troepen aan de poorten van Wenen stonden. Het Turkse islamitische rijk vormde toen een bedreiging voor christelijk Europa. Islamofobie moet hier letterlijk genomen worden: angst voor de oprukkende islam.
Pas na het mislukte Beleg van Wenen (1683) kon Europa de overwinning claimen op de Turken. En de kerkelijke kunst in de barok propageerde deze zege maar al te graag.
Je mag niet vergeten dat in de 17de eeuw de Ottomaanse troepen aan de poorten van Wenen stonden. Het Turkse islamitische rijk vormde toen een bedreiging voor christelijk Europa. Islamofobie moet hier letterlijk genomen worden: angst voor de oprukkende islam.
Pas na het mislukte Beleg van Wenen (1683) kon Europa de overwinning claimen op de Turken. En de kerkelijke kunst in de barok propageerde deze zege maar al te graag.
Moslim of kathaar?
De vraag is: hebben we hier echt te maken met een afbeelding van de profeet Mohammed en stelt het boek de Koran voor? Een soort Mohammedcartoon avant la lettre? Of is de vertrapte man eerder een allegorische voorstelling van het ongeloof?
Er zijn onderzoekers die in de man met baard en boek op de Brusselse preekstoel niet de profeet Mohammed of een moslim tout court herkennen, maar eerder een middeleeuwse ketter, bijvoorbeeld een lid van de katharen, de ketterse beweging uit de Languedoc.
Het waren precies die katharen tegen wie Dominicus zich sterk afzette. Vandaar de aanwezigheid van een ketter in de beeldengroep in de Brusselse Begijnhofkerk?
Er zijn onderzoekers die in de man met baard en boek op de Brusselse preekstoel niet de profeet Mohammed of een moslim tout court herkennen, maar eerder een middeleeuwse ketter, bijvoorbeeld een lid van de katharen, de ketterse beweging uit de Languedoc.
Het waren precies die katharen tegen wie Dominicus zich sterk afzette. Vandaar de aanwezigheid van een ketter in de beeldengroep in de Brusselse Begijnhofkerk?
Heiligschennende joden
Stel je voor: je bent een toerist en je brengt een bezoek aan de Sint-Michiels en Sint-Goedelekathedraal in Brussel. Je kijkt bewonderend naar de glasramen en daar word je plots geconfronteerd met een reeks taferelen, die je op zijn minst als een anti-joods pamflet kan bestempelen.
Hier wordt de legende van het Sacrament van Mirakel voorgesteld. Dit 14de-eeuwse verhaal gaat over joden die hosties stelen uit een kapel in Brussel. Die hosties worden in de synagoge met dolken doorstoken, waarop de hosties beginnen te bloeden. Ze zijn immers ‘het lichaam van Christus’. Uiteindelijk worden de heiligschennende joden opgepakt en terechtgesteld, de miraculeuze hosties gered en als een reliek bewaard. De hosties werden jaarlijks in processie door de stad gedragen.
Deze legende berust deels op ware feiten, in die zin dat in 1370 effectief zes joden in Brussel werden gearresteerd, gemarteld en verbrand wegens heiligschennis. Bovendien kwam de confiscatie van de goederen van de terechtgestelde joden de Brabantse hertogelijke schatkist ten goede. Altijd mooi meegenomen voor de hertog.
Dit voorval leidde ertoe dat het aantal joden in het hertogdom Brabant sterk afnam. Dit was geen uitzonderlijk verschijnsel in de 14de eeuw. Anti-joodse legendes kwamen ook elders voor, vaak varianten op hetzelfde verhaal.
Hier wordt de legende van het Sacrament van Mirakel voorgesteld. Dit 14de-eeuwse verhaal gaat over joden die hosties stelen uit een kapel in Brussel. Die hosties worden in de synagoge met dolken doorstoken, waarop de hosties beginnen te bloeden. Ze zijn immers ‘het lichaam van Christus’. Uiteindelijk worden de heiligschennende joden opgepakt en terechtgesteld, de miraculeuze hosties gered en als een reliek bewaard. De hosties werden jaarlijks in processie door de stad gedragen.
Deze legende berust deels op ware feiten, in die zin dat in 1370 effectief zes joden in Brussel werden gearresteerd, gemarteld en verbrand wegens heiligschennis. Bovendien kwam de confiscatie van de goederen van de terechtgestelde joden de Brabantse hertogelijke schatkist ten goede. Altijd mooi meegenomen voor de hertog.
Dit voorval leidde ertoe dat het aantal joden in het hertogdom Brabant sterk afnam. Dit was geen uitzonderlijk verschijnsel in de 14de eeuw. Anti-joodse legendes kwamen ook elders voor, vaak varianten op hetzelfde verhaal.
Kromme neuzen
In de 16de eeuw liet keizer Karel V nieuwe glasramen maken voor de Sacramentskapel in de Brusselse Sint-Goedelekerk. In de 19de eeuw werden in het kerkschip ook nieuwe ramen toegevoegd.
Al deze glasramen verbeelden de legende van het Sacrament van Mirakel op zeer plastische wijze. Vooral de karikaturale manier waarop de joden zijn voorgesteld, valt op: boosaardig kijkend, met kromme neuzen en lange baarden…
Na klachten van de joodse gemeenschap werd in 1977 een bronzen tekstplaat aangebracht in de kathedraal waarop het tendentieuze karakter van de legende en de afbeeldingen wordt erkend.
In de Sint-Niklaaskerk van Edingen kan je een gelijkaardig glasraam zien met dezelfde legende. De jood die volgens de legende de opdracht gaf voor de Brusselse hostiediefstal, zou uit Edingen afkomstig geweest zijn.
Merkwaardig is dat dit glasraam helemaal niet zo oud is. Het dateert uit 1931. Blijkbaar vond men het toen in Edingen geen probleem om een flagrant antisemitische voorstelling in een kerk te plaatsen. De jaren ’30 waren niet bepaald een tijd waarin joden positief bejegend werden.
Al deze glasramen verbeelden de legende van het Sacrament van Mirakel op zeer plastische wijze. Vooral de karikaturale manier waarop de joden zijn voorgesteld, valt op: boosaardig kijkend, met kromme neuzen en lange baarden…
Na klachten van de joodse gemeenschap werd in 1977 een bronzen tekstplaat aangebracht in de kathedraal waarop het tendentieuze karakter van de legende en de afbeeldingen wordt erkend.
In de Sint-Niklaaskerk van Edingen kan je een gelijkaardig glasraam zien met dezelfde legende. De jood die volgens de legende de opdracht gaf voor de Brusselse hostiediefstal, zou uit Edingen afkomstig geweest zijn.
Merkwaardig is dat dit glasraam helemaal niet zo oud is. Het dateert uit 1931. Blijkbaar vond men het toen in Edingen geen probleem om een flagrant antisemitische voorstelling in een kerk te plaatsen. De jaren ’30 waren niet bepaald een tijd waarin joden positief bejegend werden.
Primitieve zwarten
In de Mechelse Sint-Pieterskerk, een voormalige jezuïetenkerk, worden op een barokke preekstoel de continenten afgebeeld en ook hier bemerken we een ondertoon die we vandaag als eurocentrisch racisme zouden bestempelen. Gezeten op een globe stellen vier personificaties de vier toen bekende werelddelen voor.
Het werelddeel Europa wordt verpersoonlijkt door een rijkelijk uitgedoste dame met een hoorn des overvloeds en een boek, symbolen van rijkdom en kennis. Azië als een luxueus geklede vrouw met een tulband. Amerika als een indiaan met pluimentooi en Afrika als een zo goed als naakte zwarte met een olifantenhuid op zijn hoofd.
Deze allegorische voorstelling moet in zijn tijd geplaatst worden, maar het geeft wel aan hoe vroeger werd gedacht. De indiaan draagt nog enkele artefacten, een tooi van veren en een bijpassende halsketting, maar de zwarte Afrikaan is helemaal naakt op een lendendoekje na. In de ogen van de 17de-eeuwse beeldhouwer had Afrika blijkbaar niks te bieden, alleen een afgestroopte olifantenkop was de moeite waard. Omwille van de ivoren slagtanden waarschijnlijk.
Het werelddeel Europa wordt verpersoonlijkt door een rijkelijk uitgedoste dame met een hoorn des overvloeds en een boek, symbolen van rijkdom en kennis. Azië als een luxueus geklede vrouw met een tulband. Amerika als een indiaan met pluimentooi en Afrika als een zo goed als naakte zwarte met een olifantenhuid op zijn hoofd.
Deze allegorische voorstelling moet in zijn tijd geplaatst worden, maar het geeft wel aan hoe vroeger werd gedacht. De indiaan draagt nog enkele artefacten, een tooi van veren en een bijpassende halsketting, maar de zwarte Afrikaan is helemaal naakt op een lendendoekje na. In de ogen van de 17de-eeuwse beeldhouwer had Afrika blijkbaar niks te bieden, alleen een afgestroopte olifantenkop was de moeite waard. Omwille van de ivoren slagtanden waarschijnlijk.
Canvas Curiosa
Ben je geïnteresseerd in nog meer Canvas Curiosa?
Ontdek de eigenzinnige verhalen, de raadselachtige geschiedenissen, de boeiende, soms bizarre wetenswaardigheden.
Volg onze sociale media en kijk naar de videoreportage’s op VRT NU: http://cnv.as/nog-curiosa
Of kijk op ons YouTube-kanaal: https://cnv.as/curiosa-op-YT
Ontdek de eigenzinnige verhalen, de raadselachtige geschiedenissen, de boeiende, soms bizarre wetenswaardigheden.
Volg onze sociale media en kijk naar de videoreportage’s op VRT NU: http://cnv.as/nog-curiosa
Of kijk op ons YouTube-kanaal: https://cnv.as/curiosa-op-YT
Omlaag schuiven om verder te gaan
Swipe to continue
Vegen om verder te gaan
Profeet Mohammed vertrapt?
De moslim van Dendermonde
Dominicus en de ketter
Angst voor de Turken
De kerk en de islam
Moslim of kathaar?
Heiligschennende joden
Kromme neuzen
Primitieve zwarten
Racisme?
Canvas Curiosa