Canvas Curiosa Het verdwenen panorama De Grote Moskee van Brussel
Canvas Curiosa Het verdwenen panorama De Grote Moskee van Brussel
Waar is het schilderij van 114 meter?
Volledig scherm
De Grote Moskee van Brussel kennen we vandaag als een – laten we eerlijk zijn – niet echt fraai complex aan de rand van het Jubelpark. Architectuur van de jaren ’70, een vage mix van modernisme en Moorse invloeden. Nu oogt het behoorlijk gedateerd.
Wist je dat dit gebouw er oorspronkelijk helemaal anders uitzag en dat het geen moskee was, maar een expositieruimte voor een reusachtig panoramaschilderij van meer dan 100 meter lang?
Waar is dit schilderij nu naartoe? Jarenlang leek het spoorloos verdwenen. Verloren? Vernietigd? Gestolen? Niemand wist het... tot recent een stuk van het schilderij opdook.
Ontdek de geschiedenis van de Grote Moskee en het verdwenen panorama.
Wist je dat dit gebouw er oorspronkelijk helemaal anders uitzag en dat het geen moskee was, maar een expositieruimte voor een reusachtig panoramaschilderij van meer dan 100 meter lang?
Waar is dit schilderij nu naartoe? Jarenlang leek het spoorloos verdwenen. Verloren? Vernietigd? Gestolen? Niemand wist het... tot recent een stuk van het schilderij opdook.
Ontdek de geschiedenis van de Grote Moskee en het verdwenen panorama.
Voor / na weergave
De moskee die geen moskee was
Aanvankelijk oogde het gebouw anders en leek het eigenlijk meer op een heuse moskee dan de ‘moderne’ versie die er nu staat. De architect was Ernest van Humbeeck (1839-1907), vooral bekend voor de pakhuizen van Tour & Taxis.
Hij ontwierp het moskeegebouw als oosters tentoonstellingspaviljoen en het werd gebruikt voor de Wereldtentoonstelling van 1897 in Brussel. Het is overduidelijk dat Van Humbeeck zich liet inspireren door de Moors-islamitische architectuur. Het portaal met de hoefijzerboog, de ui-vormige koepel en de minaret lijken zo weggeplukt uit het decor van een sprookje van Duizend-en-één-nacht.
Bouwheer en mecenas was de rijke graaf Louis Cavens. Het paviljoen moest dienen als expositieruimte voor het panoramaschilderij ‘Caïro en de oevers van de Nijl’ van de Belgische schilder Emile Wauters (1846-1933).
Hij ontwierp het moskeegebouw als oosters tentoonstellingspaviljoen en het werd gebruikt voor de Wereldtentoonstelling van 1897 in Brussel. Het is overduidelijk dat Van Humbeeck zich liet inspireren door de Moors-islamitische architectuur. Het portaal met de hoefijzerboog, de ui-vormige koepel en de minaret lijken zo weggeplukt uit het decor van een sprookje van Duizend-en-één-nacht.
Bouwheer en mecenas was de rijke graaf Louis Cavens. Het paviljoen moest dienen als expositieruimte voor het panoramaschilderij ‘Caïro en de oevers van de Nijl’ van de Belgische schilder Emile Wauters (1846-1933).
Zicht op Caïro
Emile Wauters had dit enorme schilderij (een doek van 114 lang en 14 meter hoog) geschilderd in 1880-81 in opdracht van de Compagnie austro-belge des Panoramas.
In eerste instantie had de Compagnie een ander onderwerp voorgesteld, een militaire veldslag. Emile Wauters verkoos een panorama op Caïro, een stad die hij een aantal jaren voordien in 1869 reeds had bezocht ter gelegenheid van de openstelling van het Suezkanaal. In het voorjaar van 1880 reisde Wauters een tweede maal naar Egypte en gedurende twee maanden maakte hij in en rond Caïro schetsen en schilderijen ter voorbereiding van het panorama.
Terug in België realiseerde hij dan het immense panoramaschilderij op een reusachtig doek, geleverd door de Etablissements Mommen uit Sint-Joost-ten-Node, een gespecialiseerde firma die wel vaker doeken fabriceerde voor de kolossale panoramaschilderijen die toen in de mode waren. In een tijd waarin verre reizen nog voorbehouden waren aan de gegoede klasse, boden deze panorama's de kans aan het publiek om even te proeven van het exotisme.
In eerste instantie had de Compagnie een ander onderwerp voorgesteld, een militaire veldslag. Emile Wauters verkoos een panorama op Caïro, een stad die hij een aantal jaren voordien in 1869 reeds had bezocht ter gelegenheid van de openstelling van het Suezkanaal. In het voorjaar van 1880 reisde Wauters een tweede maal naar Egypte en gedurende twee maanden maakte hij in en rond Caïro schetsen en schilderijen ter voorbereiding van het panorama.
Terug in België realiseerde hij dan het immense panoramaschilderij op een reusachtig doek, geleverd door de Etablissements Mommen uit Sint-Joost-ten-Node, een gespecialiseerde firma die wel vaker doeken fabriceerde voor de kolossale panoramaschilderijen die toen in de mode waren. In een tijd waarin verre reizen nog voorbehouden waren aan de gegoede klasse, boden deze panorama's de kans aan het publiek om even te proeven van het exotisme.
Europese tournee
In minder dan één jaar produceert Wauters, met de hulp van enkele collega’s en leerlingen, het enorme panorama van zowat 1600 m².
Het doek dat rondom een panorama in 360° toelaat, biedt een ruim vergezicht op de stad Caïro en de wijde omgeving aan de Nijl. Wauters schildert in een heel heldere stijl met veel aandacht voor licht en dynamiek: “un pays enchanteur avec sa lumière, sa vie et son mouvement”. Hij baseert zich op tientallen schetsen en schilderijen die hij in Caïro had gemaakt in 1880 en op oudere studies van zijn eerste Egyptereis in 1869.
De vernissage van het oeuvre vindt plaats in Brussel in het atelier van Wauters aan de Louizalaan op 7 juli 1881 in aanwezigheid van Leopold II.
Zoals wel vaker gebeurt met panorama’s, reist het doek dan rond in Europa: Wenen, München, Brussel, Den Haag...
Het doek dat rondom een panorama in 360° toelaat, biedt een ruim vergezicht op de stad Caïro en de wijde omgeving aan de Nijl. Wauters schildert in een heel heldere stijl met veel aandacht voor licht en dynamiek: “un pays enchanteur avec sa lumière, sa vie et son mouvement”. Hij baseert zich op tientallen schetsen en schilderijen die hij in Caïro had gemaakt in 1880 en op oudere studies van zijn eerste Egyptereis in 1869.
De vernissage van het oeuvre vindt plaats in Brussel in het atelier van Wauters aan de Louizalaan op 7 juli 1881 in aanwezigheid van Leopold II.
Zoals wel vaker gebeurt met panorama’s, reist het doek dan rond in Europa: Wenen, München, Brussel, Den Haag...
Wereldtentoonstelling 1897
Is het de bedoeling dat het doek zou terugkeren naar Wenen? Mogelijk, maar door het afbranden van de Neue Panorama-rotonde in de Oostenrijkse hoofdstad moet het doek noodgedwongen ondergebracht worden in een loods in het Brusselse, wellicht bij de leverancier van het schildersdoek Mommen in Sint-Joost.
En dan komt graaf Louis Cavens op de proppen. Hij koopt het doek, laat het restaureren en schenkt het aan de Belgische staat. In 1897 opent de Wereldtentoonstelling in het Brusselse Jubelpark en het panorama van Caïro in het sprookjesachtige moskeepaviljoen is er een van de publiekstrekkers.
En dan komt graaf Louis Cavens op de proppen. Hij koopt het doek, laat het restaureren en schenkt het aan de Belgische staat. In 1897 opent de Wereldtentoonstelling in het Brusselse Jubelpark en het panorama van Caïro in het sprookjesachtige moskeepaviljoen is er een van de publiekstrekkers.
Verloedering
Na een aantal jaren begint het gebouw te verloederen, zeer tot ongenoegen van de schilder Emile Wauters die zijn schepping ziet verloren gaan. Gebouw en panorama vallen intussen onder het beheer van de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis. Er is vochtinsijpeling, pleisterwerk brokkelt af en het doek zelf raakt ook beschadigd.
Tot tweemaal toe wordt aan kunstschilder Alfred Bastien, gespecialiseerd in panoramaschilderijen, gevraagd om retouches uit te voeren. Sommige delen van het Caïro-panorama zijn zo aangetast door vocht en schimmel, dat Bastien ze helemaal moet herschilderen.
In 1967 komt er een wending in de hele affaire: de Belgische regering, bij monde van koning Boudewijn, schenkt het vervallen paviljoen aan de Saudische koning die het wil omvormen tot een moskee voor de groeiende islamitische gemeenschap van Brussel.
In stukken gesneden
Wat gebeurt er echter met het panoramadoek dat dan nog altijd – zij het in lamentabele toestand – in het gebouw hangt?
Goed om te weten is dat het vochtige, vuile, beschimmelde doek intussen al meermaals slachtoffer is geworden van vandalisme.
Op voorstel van de dienst Kunstpatrimonium snijdt men het doek, in zes delen, elk zo’n 20 meter lang en 14 meter hoog, die op afzonderlijke houten bobijnen worden opgerold. Op die wijze worden de panoramastukken ondergebracht ergens in de depots van het Jubelpark.
In 1976 doet een Duitse kunsthistorica navraag bij de conservator van het Jubelpark over het Caïro-panorama van Wauters. Ze krijgt antwoord dat het doek zich in de reserves van het museum bevindt, maar in zeer slechte staat. Dat is de allerlaatste vermelding van het panorama. Sindsdien is men het spoor bijster.
(De voorgaande afbeeldingen in dit artikel zijn voorstudies, reproducties of oude foto's van het originele panorama.)
Goed om te weten is dat het vochtige, vuile, beschimmelde doek intussen al meermaals slachtoffer is geworden van vandalisme.
Op voorstel van de dienst Kunstpatrimonium snijdt men het doek, in zes delen, elk zo’n 20 meter lang en 14 meter hoog, die op afzonderlijke houten bobijnen worden opgerold. Op die wijze worden de panoramastukken ondergebracht ergens in de depots van het Jubelpark.
In 1976 doet een Duitse kunsthistorica navraag bij de conservator van het Jubelpark over het Caïro-panorama van Wauters. Ze krijgt antwoord dat het doek zich in de reserves van het museum bevindt, maar in zeer slechte staat. Dat is de allerlaatste vermelding van het panorama. Sindsdien is men het spoor bijster.
(De voorgaande afbeeldingen in dit artikel zijn voorstudies, reproducties of oude foto's van het originele panorama.)
Spoorloos?
In 1993 vat men het plan om het doek te exposeren in Antwerpen ter gelegenheid van de manifestaties rond Antwerpen Culturele Hoofdstad. Het doek wordt niet gevonden.
Er duiken allerlei stadsverhalen op. Eén verhaal zegt dat het doek terecht is gekomen in de Egyptische ambassade. Het zou in stukken geknipt zijn en voor een deel verkocht op kunstveilingen.
Of ligt het nog altijd ergens te stof te vergaren in een vergeten kelder van het immense Jubelparkcomplex? Probleem is dat een deel van het museum in de jaren ’80 is overgedragen aan Autoworld, het automuseum. Heeft men toen in de krochten van de grote tentoonstellingshal bobijnen aangetroffen met verrotte, beschimmelde doeken? Zijn die toen vernietigd? Opgestookt?
Niemand schijnt het te weten…
Er duiken allerlei stadsverhalen op. Eén verhaal zegt dat het doek terecht is gekomen in de Egyptische ambassade. Het zou in stukken geknipt zijn en voor een deel verkocht op kunstveilingen.
Of ligt het nog altijd ergens te stof te vergaren in een vergeten kelder van het immense Jubelparkcomplex? Probleem is dat een deel van het museum in de jaren ’80 is overgedragen aan Autoworld, het automuseum. Heeft men toen in de krochten van de grote tentoonstellingshal bobijnen aangetroffen met verrotte, beschimmelde doeken? Zijn die toen vernietigd? Opgestookt?
Niemand schijnt het te weten…
Spectaculaire vondst
Spectaculaire vondst
Volledig scherm
In december 2020 komt er een onverwachte wending in de hele affaire. Bij een Zuid-Franse antiquair duikt een groot doek op van ruim vier meter lang, dat een fragment blijkt te zijn van het 'verdwenen' Caïro-panorama.
De antiekhandelaar neemt contact op met experts in België en zo komt het doek opnieuw in handen van het Museum Kunst & Geschiedenis in het Jubelpark, waar het op woensdag 10 november ll. werd onthuld. Het schilderij zal er te zien zijn voor het publiek tot 9 januari 2022.
Maar waar is de rest van het panorama, zal u zich misschien afvragen. Op die vraag blijven we voorlopig het antwoord schuldig, maar deze vondst opent alleszins nieuwe en beloftevolle pistes om het mysterie op te helderen, laat het museum weten.
Hoe je het ook draait of keert, dit is eigenlijk een blammage voor de voormalige museumdirecties. Hoe is het in hemelsnaam mogelijk dat een schilderij van 114 meter lang spoorloos kan verdwijnen?
De antiekhandelaar neemt contact op met experts in België en zo komt het doek opnieuw in handen van het Museum Kunst & Geschiedenis in het Jubelpark, waar het op woensdag 10 november ll. werd onthuld. Het schilderij zal er te zien zijn voor het publiek tot 9 januari 2022.
Maar waar is de rest van het panorama, zal u zich misschien afvragen. Op die vraag blijven we voorlopig het antwoord schuldig, maar deze vondst opent alleszins nieuwe en beloftevolle pistes om het mysterie op te helderen, laat het museum weten.
Hoe je het ook draait of keert, dit is eigenlijk een blammage voor de voormalige museumdirecties. Hoe is het in hemelsnaam mogelijk dat een schilderij van 114 meter lang spoorloos kan verdwijnen?
Canvas Curiosa
Ben je geïnteresseerd in nog meer Canvas Curiosa?
Ontdek de eigenzinnige verhalen, de raadselachtige geschiedenissen, de boeiende, soms bizarre wetenswaardigheden.
Volg onze sociale media en kijk naar de videoreportage’s op VRT NU: http://cnv.as/nog-curiosa
Of kijk op ons YouTube-kanaal: https://cnv.as/curiosa-op-YT
Ontdek de eigenzinnige verhalen, de raadselachtige geschiedenissen, de boeiende, soms bizarre wetenswaardigheden.
Volg onze sociale media en kijk naar de videoreportage’s op VRT NU: http://cnv.as/nog-curiosa
Of kijk op ons YouTube-kanaal: https://cnv.as/curiosa-op-YT
Omlaag schuiven om verder te gaan
Swipe to continue
Vegen om verder te gaan
Het verdwenen panorama
De moskee die geen moskee was
Zicht op Caïro
Europese tournee
Wereldtentoonstelling 1897
Verloedering
In stukken gesneden
Spoorloos?
Spectaculaire vondst
Canvas Curiosa